وزیران امور خارجه چهار کشوری که قطر را از نظر زمینی، دریایی و هوایی محاصره کرده اند در کنفرانسی خبری در پایان دومین نشست خود در روز یکشنبه در منامه، اعلام نکردند که تدابیر یا طرح های جدید تنبیهی علیه قطر اتخاذ کرده اند اما فضای این کنفرانس رنگ و بوی تنش زایی داشت و بعید نمی دانیم این چهار کشور به تفاهم هایی محرمانه رسیده باشند و شاید ظرف چند روز یا هفته آینده شاهد اجرای این تفاهم ها باشیم.
واژه «گفتگو» در بیانیه پایانی نشست منامه، افراد زیادی را به تأمل واداشت و پیش بینی کردند استفاده از این واژه برای نخستین بار از زمان آغاز بحران در حدود دو ماه پیش، نشان دهنده عقب نشینی این کشورها از مواضعشان است اما وزیران چهار کشور تأکید کردند گفتگو پس از موافقت قطر با درخواست های سیزده گانه و اصول شش گانه تعیین شده در نشست روز پنجم ژوئیه در قاهره انجام می شود. هدف از گفتگو رسیدن به توافق درباره ساز و کارهای اجرایی است و به هیچ وجه در خصوص این درخواست ها مذاکره نخواهد شد. سامح شکری، وزیر خارجه مصر بر مذاکره کامل و شفاف در خصوص ساز و کارهای اجرا به نفع کشورهای منطقه و سراسر جهان پافشاری می کند. پرسشی که هم اکنون مطرح می شود، این است که اگر از قطری ها خواسته می شود همه شروط را بدون بحث اجرا کنند، پس معنای گفتگو در این جا چیست؟
***
مهم ترین و جدی ترین نکته ای که نشان دهنده جهت گیری چهار کشور مورد نظر به سمت تشدید تنش است، سخن عادل الجبیر، وزیر خارجه عربستان است. وی در یک کنفرانس خبری و بار دیگر در گفتگو با شبکه سعودی العربیه اعلام کرد درخواست قطر برای بین المللی کردن اداره حج و دخالت در حاکمیت عربستان بر مکان های مقدس مکه و مدینه به منزله اعلان جنگ است و ما حق واکنش نشان دادن به هر کشوری را که خواستار این موضوع شود، محفوظ نگه می داریم. این سخن عال الجبیر به صراحت به کمیته ملی حقوق بشر قطر اشاره دارد که از دست عربستان به گزارشگر ویژه سازمان ملل در امور آزادی مذهب و عقیده شکایت کرد و درباره سیاسی کردن آیین های مذهبی در عربستان و استفاده از این آیین ها برای کسب دستاوردهای سیاسی که نقض صریح همه منشورها و عرف بین المللی محسوب می شود، به شدت ابراز نگرانی کرد. کمیته ملی حقوق بشر قطر همچنین خواستار دور نگه داشتن مکان های مقدس از سیاست شد.
سخنگویان دولت قطر گفتند کشورشان به این گزینه یعنی مراجعه به سازمان ملل و یونسکو برای شکایت [از عربستان[ متوسل شده است زیرا میانجی گری ها نتیجه نداده است، اتحادیه عرب حضور ندارد، شورای همکاری خلیج [فارس] در وضعیت ناکارآمد قرار دارد، محدودیت های مقامات عربستان در خصوص حجاج قطری افزایش یافته است و نهادهای مربوط به حج در عربستان به حجاج قطری اجازه ثبت نام الکترونیکی نمی دهند، تضمین امنیت آن ها را بر عهده نمی گیرند و تنها از دو راه مشخص و غیرمستقیم و با شرکت های هواپیمایی غیر از شرکت هواپیمایی قطر می توانند برای انجام مناسک حج به عربستان سفر کنند. این ها به معنای دشوار کردن سفر حجاج قطری و خارجی های مقیم این کشور است.
عربستان تنها سخن گفتن درباره بین المللی کردن اداره مکان های مقدس را موضوعی بسیار حساس و به منزله نقض صریح حاکمیت خود و زیر سئوال بردن مدیریت این کشور در این مکان ها می داند و باور نداریم این موضوع بر مسئولان قطری پوشیده باشد.
برخی از کارشناسان این گونه استدلال می کنند که مقامات عربستان می توانستند با اجازه دادن به حاجیان قطری برای سفر به عربستان به شیوه هر ساله اما فقط در زمان حج مانع اتهامات وارد شده به خود در خصوص اعمال محدودیت برای حاجیان قطری شوند به ویژه این که مقامات عربستان می گویند هدف از تحریم قطر ضربه زدن به مردم این کشور نیست بلکه ضربه زدن به دولت قطر است. این کارشناسان معتقدند هنوز هم فرصت برای برداشتن این گام استثنایی و لغو کردن همه محدودیت های سفر برای حاجیان قطری یا خارجی های مقیم قطر برای شرکت در فریضه حج باقی است.
به بحث بین المللی کردن حج و سخن عادل الجبیر باز می گردیم مبنی بر این که برداشتن هر گامی در این جهت یک اقدام خصمانه و به منزله اعلان جنگ است. وی همچنین تأکید کرد کشورش حق واکنش نشان دادن به هر طرفی را که در این زمینه گام بردارد، محفوظ نگه می دارد. عادل الجبیر در این سخن به طور مستقیم به قطر اشاره دارد. حال پرسشی که مطرح می شود، این است که آیا این سخن عادل الجبیر حاکی از آن است که عربستان شکایت قطر به سازمان ملل و یونسکو را اقدامی تجاوزکارانه و به منزله اعلان جنگ می داند و چگونه و چه زمانی به این اقدام واکنش نشان خواهد داد؟
***
این، یک اشاره ضمنی به اقدام نظامی است یا این گونه می توان برداشت کرد. شاید بتوان گفت این، نخستین بار از زمان آغاز بحران است که یک مقام مسئول سعودی به این صراحت با لحن تهدیدآمیز صحبت می کند. نکته نگران کننده در این خصوص این است که شیخ خالد بن احمد آل خلیفه، وزیر خارجه بحرین گزارش های منتشر شده در روزنامه های مصر و کشورهای حوزه خلیج [فارس] را درباره طرح احداث پایگاه نظامی متشکل از نیروهای مصری در جزایر حوار در مقابل خاک قطر به صراحت و قاطعانه تکذیب نکرد بلکه در پاسخ به پرسشی در این خصوص به بیان این جمله بسنده کرد که این ها صرفاً گزارش های رسانه ای است. سامح شکری، همتای مصری وی نیز با بیان این که همکاری نظامی مصر و بحرین از دهه های گذشته ادامه دارد، پاسخی مبهم به این پرسش داد.
با توجه به شکست همه میانجی گری ها برای یافتن راه حل برای این بحران خلیج ‍‍[فارس] و پافشاری دو طرف بحران بر مواضع تند خود و مخالفت با دادن هرگونه امتیاز یا عقب نشینی، بر این باوریم که این بحران به خانه نخست یا نقطه صفر بازگشته است و بر این اساس شاهد تنش های بیشتر خواهیم بود. ظرف روزها یا هفته های آینده به احتمال زیاد شاهد اقداماتی شوک آور به ویژه از سوی چهار کشور محاصره کننده قطر خواهیم بود… گذشت زمان این را نشان خواهد داد.

منبع: اداره کل رسانه های خارجی وزارت فرهنگ