در متن پیمان دوستی آلمان و فرانسه آمده است: دو کشور همکاری‌های خود را در زمینه امور خارجی، دفاعی، امنیت و توسعه داخلی و خارجی و هم‌زمان همکاری در راستای تقویت توانایی اروپا برای اقدام مستقل تعمیق می‌بخشند.

تاریخچه همکاری آلمان و فرانسه

شروع همکاری دو کشور آلمان و فرانسه به سال 1957 میلادی و امضای معاهده پاریس برای تأسیس اتحادیه اروپای غربی برمی‌گردد. بعدازآن، دو کشور با عضویت در جامعه اقتصادی اروپا به‌نوعی رهبری اروپا را در دست گرفتند.

این همکاری تا جایی پیش رفت که در سال 1963 صدراعظم وقت آلمان و ژنرال دوگل، رئیس‌جمهوری وقت فرانسه در کاخ الیزه با یکدیگر دیدار و معاهده دوستی را امضا کردند. بر اساس این معاهده مقرر شد تا دو کشور علاوه بر همکاری‌های سیاسی در زمینه‌های اقتصادی و فرهنگی نیز با یکدیگر همکاری کنند.

این همسویی ازجمله دلایلی بود که هر دو کشور به عضویت نهادها و سازمان‌های متعدد بین‌المللی ازجمله سازمان پیمان آتلانتیک شمالی (ناتو)، سازمان امنیت و همکاری اروپا، پیمان شنگن، آژانس انرژی اتمی اروپا درآمدند.

البته دو کشور در تمام موارد و زمینه‌ها به‌طور کامل همسو نبودند و بلکه گاهی رقابت هم داشتند. برای نمونه می‌توان به عدم تمایل فرانسه نسبت به گسترش اتحادیه اروپا به سمت اروپای شرقی یا همکاری‌های پشت پرده لندن و پاریس برای تضعیف آلمان در نهادهای اروپایی اشاره کرد.

با همه این‌ها رهبران دو کشور بازهم تصمیم به امضای پیمان دوستی گرفته‌اند که به‌نوعی علاوه بر تحکیم معاهده 1963 با توجه به اقتضائات زمانی در بسط و توسعه همکاری‌های دوجانبه به‌خصوص در حوزه دفاعی تأکید دارد.

ایده تشکیل ارتش مشترک اروپایی

ایده تشکیل ارتش مشترک اروپایی از زمانی که ترامپ کشورهای اروپایی را برای پرداخت سهمیه خود در ناتو تحت‌فشار گذاشت، شکل جدی‌تری به خود گرفته است؛ تا جایی که رئیس‌جمهور فرانسه آبان ماه امسال با اشاره به لزوم قدرت گرفتن ارتش اروپایی از آمریکا به‌عنوان یک تهدید یاد کرد.

مکرون تشکیل ارتش واقعی در اروپا برای حفاظت از این قاره در مقابل چین، روسیه و حتی آمریکا را لازم دانسته و با اشاره به تصمیم ترامپ درباره پیمان منع موشک‌های هسته‌ای میان برد؛ قربانی اصلی این تصمیم را اروپا و امنیت اعضای آن عنوان کرد.

کمیسیون اروپا نیز از پیشنهاد رئیس‌جمهور فرانسه برای تشکیل ارتش اروپایی حمایت کرد و ژان کلود یونکر، رئیس کمیسیون اروپا گفت تمکین از ناتو دیگر نمی‌تواند بهانه قانع‌کننده علیه تلاش‌های مشترک دفاعی در اروپا باشد.

از سوی دیگر خروج انگلیس از اتحادیه اروپا، بحث همکاری دفاعی در اتحادیه اروپا را قوت بخشیده است، چرا که بروکسل نگران آن است که ترامپ در مقایسه با اوباما تمایل کمتری برای دفاع از اروپا در مقابل اقدامات خصمانه احتمالی روسیه داشته باشد.

برای همین نیز آنگلا مرکل، صدراعظم آلمان با سخنرانی در پارلمان اروپا در آبان ماه از ایجاد ارتش اروپایی حمایت کرد و آن را مکمل خوبی برای ناتو دانست. مرکل تأکید کرد: سرنوشت اروپا باید در دستان خودش باشد.

وزیر خارجه آلمان نیز گفته بود صرف‌نظر از دوران ترامپ اروپا نیازمند یک مشارکت جدید و متوازن با آمریکا و تقویت ستون اروپایی ائتلاف دو سوی اقیانوس اطلس است.

از دیدگاه آلمان به‌عنوان یکی از مهم‌ترین کشورهای اتحادیه اروپا و بزرگ‌ترین قدرت اقتصادی اروپا، ترامپ به شکلی مشخص و حساب شده، مبادرت به تخریب تمام ابزارها و مقررات چندجانبه‌‌گرایی کرده و رویکرد یک‌جانبه‌گرایی مبتنی بر کاربرد زور را سرلوحه اقدامات بین‌المللی خود قرار داده است.

طرح تشکیل ارتش اروپایی اما با مخالفت شدید رئیس‌جمهور آمریکا مواجه شد تا جایی که ترامپ در سفرش به پاریس، سخنان رئیس‌جمهور فرانسه درباره ایجاد ارتش اروپایی مستقل را توهین‌آمیز خواند.

البته ایده تشکیل ارتش اروپایی ایده‌ی جدیدی نیست. تاریخچه این ایده به دوران دکترین دوگل برمی‌گردد که ستون اروپا در ناتو را به‌طور مستقل از آمریکا پیش‌بینی کرده بود. فرانسه پیش‌تر هم در سال 1950 چنین طرحی را با حضور شش کشور اروپایی شامل بلژیک، فرانسه، ایتالیا، لوکزامبورگ، هلند و آلمان غربی سابق ارائه داده بود.

ازاین‌رو مکرون که به اعتقاد کارشناسان در سیاست خارجی، پیرو ژنرال دوگل است ایده تشکیل ارتش اروپایی را دوباره بر سر زبان‌ها انداخت. طرح دوباره ایده‌ی ایجاد ارتش اروپایی نشان می‌دهد که اروپایی‌ها به دنبال آن هستند تا از حیطه تأثیرپذیری آمریکا خارج شوند. این یعنی اروپا بتواند به‌تنهایی و بدون وابستگی به آمریکا از خود دفاع کند، چراکه سیاست اول آمریکای ترامپ با انتقادهای گسترده‌ای از سوی رهبران اروپا همراه بوده است. آن‌ها معتقدند رئیس‌جمهور آمریکا ائتلاف‌های سنتی غرب ازجمله ناتو را تضعیف کرده است. اروپایی‌ها معتقدند ناتو بیشتر از آنکه بر‌ای تأمین امنیت اروپا تلاش کند، در خدمت اهداف نظامی‌گری آمریکا است.

چالش‌های ارتش اروپایی

استقبال از طرح ارتش اروپایی در اصل به معنای عملی شدن آن نیست، زیرا برخی از کشورهای عضو ناتو همچنان درباره آن تردید دارند. درعین‌حال برخی از کارشناسان معتقدند که تأسیس نهاد دفاعی اتحادیه اروپا با معضلات خاص حقوقی روبه‌رو می‌شود، چراکه چنین نهادی پشتوانه حاکمیت دولتی را ندارد و فاقد مسئول دفاعی و مسئول مالی است.

برای مثال صلاحیت نهایی تصمیم‌گیری در قبال استفاده از نیروی نظامی در خارج از مرزها، در اختیار پارلمان کشورهای اروپایی است و چنین موضوعی در مواقع اضطرار می‌تواند از سرعت عمل نیروی نظامی اروپا بکاهد. درعین‌حال در حال حاضر، بسیاری از کشورهای اروپایی قادر به هزینه‌کرد حتی دو درصد از تولید ناخالص داخلی خود برای بودجه نظامی نیستند.

سخن پایانی

به‌هرحال سران کشورهای کلیدی اروپا یعنی فرانسه و آلمان به این جمع‌بندی رسیده‌اند که ادامه اتکا به واشنگتن برای حفظ امنیت اروپا با توجه به رویکرد یک‌جانبه‌گرایانه رئیس‌جمهور آمریکا امکان‌پذیر نیست و اروپایی‌ها باید خود به فکر امنیت‌شان باشند. درعین‌حال اقدامات اروپا برای کسب استقلال دفاعی و نظامی که ازجمله اهداف آن ایجاد توانایی اروپایی برای برخورد با بحران‌های امنیتی داخل اروپا است، موجب نارضایتی هرچه بیشتر آمریکا شده است، زیرا تحقق آن به معنای کاهش ظرفیت واشنگتن برای مداخله و نقش‌آفرینی در بحران‌های امنیتی اروپا خواهد بود.

به نظر می‌رسد اصرار رئیس‌جمهور آمریکا بر یک‌جانبه‌گرایی و خروج از معاهدات همکاری روزبه‌روز بر شکاف بین آمریکا و غرب می‌افزاید تا جایی که روند افول هژمونی آمریکا سرعت بیشتری گرفته است.