علی اکبر اسدی – هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی

در حالی که تهران و واشنگتن، اختلافات و تنش‌های شدیدی را در دوره‌های مختلف تجربه کرده‌اند، اما در دوره دوم ریاست جمهوری ترامپ، تنش‌های بین دو طرف تا سرحد وقوع جنگی تمام عیار و گسترده بین دو کشور به وخامت گرائیده است.

تشدید تنش‌های ایران و آمریکا، نه تنها به مساله اصلی سیاست خارجی آمریکا و امنیت ملی ایران تبدیل شده، بلکه به ایجاد نگرانی‌های گسترده و عمیق برای تمامی بازیگران منطقه‌ای از جمله کشورهای عربی خلیج فارس انجامیده است. این کشورها به دلیل آسیب‌پذیری‌ بالا و برخورداری از موقعیتی خاص در روابط ایران و آمریکا، با شرایط و گزینه‌های دشوار و پیچیده‌ای روبرو شده‌اند.

رویکرد عربستان به تشدید تنش‌های ایران و آمریکا

عربستان سعودی به عنوان بازیگر محوری در شورای همکاری خلیج فارس، با تغییرات مهمی در عرصه‌های داخلی و سیاست خارجی در طول سال‌های اخیر مواجه بوده و این تغییرات انتخاب‌های راهبردی ریاض در برابر تنش‌ها و منازعات بین ایران و آمریکا را در مقایسه با موارد مشابه در دوره‌های قبل، بسیار حساس و پرمخاطره ساخته است.

در دوره اول ترامپ، دولت عربستان به صورت علنی در کنار دولت آمریکا قرار داشت و با سیاست فشار حداکثری واشنگتن در برابر تهران همراهی می‌کرد، اما در دوره جدید، رهبران سعودی در پی ایفای نقش‌های متفاوت و اتخاذ راهبردهای جدیدی هستند که با پیچیدگی‌ها و چالش‌های مهمی روبروست.

عربستان سعودی به رغم تلاش برای حفظ شراکت راهبردی با آمریکا و برخورداری از حمایت‌ها و ضمانت‌های نظامی و امنیتی واشنگتن از جمله با تقویت همکاری‌های همه‌جانبه و اعطای امتیازات اقتصادی با دولت ترامپ، خواستار همسویی و همکاری حداکثری با واشنگتن در  برخی تحولات منطقه‌ای و از جمله تقابل و انجام عملیات نظامی علیه ایران نیست.

عدم تمایل به عادی‌سازی روابط با رژیم اسرائیل در قالب توافق ابراهیم، عدم همکاری با آمریکا در عملیات نظامی علیه صنعا و همچنین رویکردهای متفاوت در خصوص جنگ غزه و مخالفت با سیاست‌های توسعه‌طلبانه رژیم اسرائیل در منطقه، از جمله مواردی است که نشانگر تفاوت ادارکی و برخی اختلافات ریاض با دولت ترامپ در مسایل منطقه‌ای است.

تلاش‌های ریاض برای جلوگیری از وقوع جنگ

مقامات عربستان در مواضع اعلامی بر مخالفت با جنگ تاکید و در گفتگو با مقامات ایرانی عنوان داشته‌اند که اجازه نمی‌دهند از خاک این کشور برای تجاوز به ایران استفاده شود. در سطح راهبردی، دولت عربستان سعودی تلاش‌هایی جدی برای جلوگیری از وقوع جنگ و حل و فصل اختلافات ایران و آمریکا با رویکردهای دیپلماتیک دنبال کرده است.

مقامات  عربستان به میانجی‌گری‌هایی در این خصوص مبادرت ورزیده و مهم‌تر از همه به مقامات آمریکا درخصوص تبعات مخرب هرگونه جنگ احتمالی برای منطقه هشدار داده‌اند. با تشدید تنش‌ها، رهبران سعودی رایزنی‌ها و گفتگوهای خود را با دولت‌های مختلف منطقه افزایش داده و با مقامات دولت ترامپ نیز در ارتباطی جدی بوده‌اند.

در واقع، عربستان در کنار برخی دیگر از دولت‌های منطقه مانند ترکیه، قطر و عمان به انتقال نگرانی‌ها و اعمال فشارهایی بر دولت ترامپ پرداخته‌اند تا گزینه نظامی را به نفع گزینه دیپلماتیک در اولویت‌های پایین‌تری قرار دهد.

این تلاش‌ها که در شکل‌گیری دور جدیدی از مذاکرات بین ایران و آمریکا در مسقط در 17 بهمن ماه اثرگذار بوده‌ است، این امیدواری را در عربستان سعودی افزایش داده تا دیپلماسی بر جنگ غلبه و از بی‌ثباتی و منازعات منطقه‌ای بیشتر جلوگیری کند.

با این حال به نظر می‌رسد ارتباطات و گفتگوهای مقامات سعودی با آمریکایی‌ها به جلوگیری از وقوع جنگ محدود نیست و احتمالا برخی گزینه‌ها و راهکارها برای کاهش خسارت‌های هرگونه جنگ احتمالی و انجام برخی هماهنگی‌ها و همکاری‌ها در این خصوص را نیز شامل شده است. به عبارتی هر چند اولویت اصلی عربستان جلوگیری از جنگ بین ایران و آمریکاست، اما با توجه به عدم قطعیت‌ها و چالش‌های جدی پیش‌رو برای موفقیت دیپلماسی، مقامات سعودی خود را برای سناریوهای نظامی نیز آماده می‌کنند تا در صورت وقوع منازعه با خسارت‌های حداقلی امنیتی و اقتصادی مواجه شوند.

عوامل تغییر راهبردهای سیاست خارجی عربستان

چندین تحول بزرگ و عامل مهم به تغییر نقش و راهبردهای سیاست خارجی عربستان در منطقه در سال‌های اخیر و به خصوص در مورد منازعه ایران و امریکا منجر شده‌ است. نخستین مساله به محوریت دادن برنامه چشم‌انداز 2030 با هدف توسعه اقتصاد غیرنفتی مربوط می‌شود که پیشبرد آن مستلزم حفظ ثبات و امنیت منطقه‌ای و برکنار ماندن از منازعاتی است که روند توسعه اقتصادی را به شدت تحت تاثیر قرار می‌دهد.

دومین موضوع، آسیب‌پذیری بالای اقتصاد عربستان و تاسیسات انرژی و صتعتی آن در برابر هر گونه جنگ فراگیر منطقه‌ای در شرایطی است که این کشور در خصوص اثربخشی و کارآمدی بالای سامانه‌های دفاعی خود و سطح آمادگی آمریکا برای دفاع از متحدین خود در برابر منازعات احتمالی تردید دارد.

مساله سوم به نگرانی‌های عربستان از تبعات جنگ و تضعیف ایران برای توازن قدرت منطقه‌ای در وضعیتی مربوط است که رژیم اسرائیل قصد دارد با سیاست‌های توسعه‌طلبانه و جنگ‌طلبانه به قدرتی هژمون در منطقه تبدیل شود و با رویکردهای تهدیدآمیز و ابزارهای قدرت خود، به کنترل کشورهای دیگری مانند عربستان نیز بپردازد.

چهارمین عامل به این نگرانی مربوط است که چشم‌انداز روشنی در خصوص وضعیت ایران در شرایط بعد از منازعه احتمالی با آمریکا وجود ندارد و سناریوهایی مانند هرج و مرج و تغییر رژیم سیاسی یا حتی تجزیه ایران به معنی شکل‌گیری حوزه جدیدی از بحران در مرزهای شمالی این کشور است که می‌تواند دوره‌ای طولانی از بی‌ثباتی و ناامنی در منطقه را باعث شده و در نتیجه امنیت ملی و ثبات اقتصادی حاشیه جنوبی خلیج فارس را نیز متاثر سازد.