حمید خوش‌آیند – کارشناس مسائل منطقه

اما اخیرا فضای جدید و امید بخشی به‌وجود‌آمده و بحث ازسرگیری روابط مصر و جمهوری اسلامی ایران یکبار دیگر در کانون توجه قرار گرفته است. به‌خصوص‌اینکه در فاصله کوتاهی، رؤسای جمهور دو کشور در دو اقدام مهم به‌ صورت حضوری و تلفنی با هم گفتگو کرده‌اند که نشان‌دهده عزم جدی تهران و قاهره برای ازسرگیری روابط دوجانبه است.

اقدام نخست مربوط به دیدار رؤسای جمهور دو کشور در 11 اکتبر 2023 / 20 آبان 1402 است. در این دیدار که در حاشیه نشست مشترک سازمان همکاری اسلامی و اتحادیه عرب انجام شد، عبدالفتاح السیسی، رئیس جمهور مصر با بیان اینکه «اراده سیاسی قطعی ما برای ایجاد روابط واقعی با ایران است»، گفت: «برای این امر وزرای مربوطه را مأمور کرده‌ایم تا پیگیر روابط عمیق بین دو کشور باشند». بازگشایی سفارتخانه‌ها ازجمله موضوعات مورد بحث در این دیدار بود.

در دومین اقدام، آقای رئیسی 23 دسامبر 2023 / 2 دی 1402 در تماس تلفنی، دوره جدید ریاست‌جمهوری عبدالفتاح السیسی را تبریک گفت. در این گفتگوی تلفنی دو رئیس جمهور توافق کردند که «برای حل‌و‌فصل نهایی مسائل بین دو کشور گام‌های ملموس بردارند».

درخصوص تلاش‌ها برای احیای روابط ایران و مصر نکات قابل توجهی وجود دارد که در ادامه به مهمترین آن‌ها اشاره می‌شود:

یک؛ دیدار و گفتگوی تلفنی رؤسای جمهور دو کشور در فاصله کوتاهی در دو ماه اخیر و همچنین دیدارها و پیگیری‌هایی که در سطوح میانی برای ازسرگیری روابط دو کشور انجام می‌شود و ادامه دارد، موضوعات و اقدامات جدیدی است که پس از سال‌ها و به‌صورت «جدی» در حال اتفاق افتادن است.

دو؛ اهمیت برقراری مناسبات دوجانبه است که می‌تواند در قالب «معادله برد – برد»، ضمن تأمین منافع دو کشور در عرصه‌های مختلف، «فرصت‌ها و پیامدهای مطلوبی» نیز در سطح منطقه و جهان اسلام داشته باشد و به‌رفع مشکلات مهمی چه در مناسبات دوجانبه و چه در منطقه کمک کند.

ایران و مصر دو کشور «تاریخ‌ساز و متمدن» هستند که یکی از قدیمی‌ترین روابط دوجانبه در سطح دیپلماتیک جهانی را داشته‌اند. قدمت و روند تحولات سیاسی، تاریخی و … غرب آسیا و شاخ آفریقا از دوران باستان برای سده‌های متوالی با نام ایران و مصر گره خورده است.

با وجود گذشته قدرتمند تاریخی که وجوه «همگرایانه زیرساختی» زیادی را در پیش‌روی دو کشور قرار داده، اما بیش از 40 سال است که سطح روابط (کمی و کیفی)، با ظرفیت‌های موجود آن هم‌تراز نیست؛ مسأله‌ای که بیش از هر چیز به سود کشورهای رقیب و متخاصم تمام شده است.

روابط کنونی در سطح دو کشوری نیست که از نظر مؤلفه‌های تاریخی، فرهنگی، دینی و … دارای اشتراکات زیادی هستند و از نظر جمعیتی و «برجستگی‌های ژئوپلیتیکی» از موقعیت ویژه‌ای برخوردار می‌باشند و نقش تأثیرگذاری در «موازنه قدرت» و تعیین نوع اتحادها و ائتلاف‌های منطقه‌ای دارند.

سه؛ جمهوری اسلامی ایران به‌عنوان بازیگر نقش‌آفرین در غرب آسیا، خلیج فارس، آسیای مرکزی و قفقاز و همچنین مصر به‌عنوان قلب جهان عرب و بازیگر مؤثر در دریای سرخ، مدیترانه و شمال آفریقا، از «فرصت‌های بالقوه‌« برای تعمیق همکاری‌های دوجانبه برخوردارند.

همکاری‌های فیمابین در زمینه بانک آسیایی زیرساخت، بانک توسعه اسلامی، بانک مشترک مصر و ایران، شرکت نساجی مصر و ایران و شرکت مشترک کشتیرانی، همچنین انتقال فناوری‌های نوین ایران در حوزه داروسازی، پزشکی، پتروشیمی و … از جمله حوزه‌های مهمی است که ایران می‌تواند به مصر که 80 درصد نیازهای آن از واردات تأمین می‌شود و در حال حاضر از رکود و «بحران اقتصادی» رنج می‌برد و به‌شدت نیازمند سرمایه‌گذاری و جذب منابع خارجی است، کمک کند.

حمل‌ونقل دریایی، گردشگری، تشویق سرمایه‌‌گذاری از طریق توافقات و تفاهم‌نامه‌های گمرکی و کاهش تعرفه‌ها و مالیات و تولیدات مشترک از دیگر حوزه‌های بالقوه برای تقویت همکاری دو کشور است.

چهار؛ بهبود روابط ایران و مصر افزون‌بر منافع اقتصادی، تجاری و سیاسی، در حوزه «صلح و امنیت منطقه‌ای» نیز می‌تواند مؤثر واقع شود. با توجه به اینکه دو کشور از ابزارهای تعیین‌کننده در معادلات منطقه از جمله در رابطه با تحولات فلسطین برخوردارند، طبیعتاً درصورتی‌که مناسبات دوجانبه در روند مثبت و تعاملی قرار بگیرد، از طریق گسترش همکاری و تجمیع ظرفیت‌های دوجانبه، صلح و امنیت و ثبات منطقه هم از مناسبات تهران – قاهره متأثر شده و در برخی پرونده‌های مهم به‌خصوص فلسطین گشایش‌هایی انجام می‌شود.

تجربه نشان داده رابطه مصر و ایران یکی از عوامل تعیین‌کننده و مهم در «تحرک‌بخشی» به اتحادها و همسویی‌‌‌های منطقه‌‌‌ای و رفع برخی تنش‌ها است.

پنج؛ در بهبود روابط ایران و مصر « عواملی» از قبیل آمریکا، رژیم صهیونیستی، شورای همکاری خلیج فارس و مسأله فلسطین وجود دارد. لذا ازسرگیری پایداری روابط مستلزم اتخاذ «سیاست‌های واقع‌بینانه» و «درک واقعی» تعاملات منطقه‌ای و ائتلاف‌ها از طریق نشان دادن اراده مستقل و «ارزیابی دقیق» از منافع راهبردی رابطه با ایران است.

این درحالی است که تجربه نشان داده، تأثیرپذیری مصر از آمریکا و رژیم صهیونیستی در سیاست‌های منطقه و در قبال ایران، در دهه‌های گذشته نه تنها در چهارچوب منافع مصر نبوده، بلکه باعث انزوای مصر شده، که زمانی حرف اول را در جهان عرب می‌زد.

به هر حال، اگرچه مسیر عادی‌سازی روابط با ایران ممکن است «پیچیده» باشد، اما این ظرفیت را دارد که همکاری فیمابین را پویاتر کرده و به ایجاد منطقه‌ای متعادل‌تر و منسجم‌تر را کمک نماید.