محسن پاک‌آیین در  پاسخ به این سئوال که “دستگاه دیپلماسی کشورمان را در 38 سال گذشته در حوزه قفقاز و آسیای مرکزی چطور ارزیابی می کنید؟” گفت: فروپاشی شوروی مهم‌ترین تحول بعد از پیروزی انقلاب اسلامی در نظام بین الملل بود که نظم جهانی جدیدی را نوید می داد.

وی ادامه داد: جمهوری های خودمختار که همسایه ما بودند یکی پس از دیگری مستقل شدند. مردم برخی از این جمهوری ها مثل آذربایجان و تاجیکستان تمایل زیادی برای تعامل با ایران داشتند. فکر می کنم ما در آن مقطع قدری با تاخیر نسبت به استقلال کشورهای اتحاد شوروی واکنش نشان دادیم و پس از اینکه چند کشور دیگر مثل ترکیه، استقلال این کشورها را به رسمیت شناختند، ما نیز اقدام مشابه کردیم.
پاک‌آیین گفت: احتمالا یکی از دلایل این تاخیر، روابط عمیق ایران با شوروی بود و برخی از سیاست سازان تصور می کردند که شناسایی استقلال این کشورها، ممکن است موجب نارضایتی مسکو و سردی روابط شود. شاید هنوز باور نکرده بودیم که نظام سیاسی شوروی دچار فروپاشی شده است. اما واقعا از زمانی که استقلال جمهوری های مستقل را به رسمیت شناختیم، سعی کردیم با آنان دوست باشیم، کمکشان کنیم و تجارب خود را با آن ها در میان بگذاریم . ایران تلاش کرد که این کشورها سریع‌تر به اکو و نیز سازمان کنفرانس اسلامی بپیوندند که این اتفاق مورد استقبال اکثر جمهوری ها قرار گرفت.

این دیپلمات کشورمان با بیان اینکه با توجه به تاخیر اولیه در پذیرش استقلال کشورهای همسایه، سیاست ایران در آن سال‌ها معقولانه بود، افزود: البته ما یک کشور مذهبی و دارای ایدئولوژی بودیم و کشورهای جدید دارای نظام لائیک یا غیر مذهبی بودند و در میان مردم این کشورها، ناسیونالیسم و ملی‌گرایی اهمیت زیادی داشت.
وی ادامه داد: برخی از این کشورها از صدور گرایش های مذهبی به کشور خود نگران بودند، بنابراین لازم بود اعتماد این کشورها را جلب کرده و فرصت سازی کنیم.

پاک آیین خاطرنشان کرد: در زمان هایی که اعتماد متقابل ایجاد نشد، فرصت‌هایمان به تهدید تبدیل و فضا برای حضور و فعالیت دشمنان ما مثل آمریکا و اسرائیل فراهم شد. شاید بهتر بود اقدامات خود را نخست از طریق ارتباط با دولت‌ها پیش می‌بردیم و سپس تعاملات با مردم را دنبال می کردیم.

وی تعدد نهادهای تصمیم‌گیرنده اوایل انقلاب را  نقطه ضعف دستگاه دیپلماسی آن دوره کشورمان دانست و افزود: در زمان فروپاشی، وضعیت ایران در منطقه نسبت به دهه‌ی قبل از آن بسیار بهتر بود؛ صدام یعنی دشمن ایران ، به کویت حمله کرده بود و  پیش بینی امام درباره‌ فروپاشی کمونیسم هم به حقیقت پیوسته بود.

این دیپلمات کشورمان اداد داد: در آن زمان دو نگرش وجود داشت یکی اینکه فروپاشی شوروی برای ایران یک تهدید است و دیگر اینکه وضعیت جدید برای ایران یک فرصت است که در مجموع همه بر این نظر شدند که وضعیت جدید برای ایران می تواند فرصت ایجاد کند.
وی بابیان اینکه اوایل انقلاب انتظار مردم کشورهای جدید در آسیای مرکزی و قفقاز، از ایران بسیار بالا بود گفت:ما به خصوص در زمینه اقتصادی نتوانستیم از این فرصت استفاده کنیم،تجار ما موفق نبودند و صادرات ایران به خوبی به این مناطق معرفی نشد.

پاک آیین ادامه داد: در حالی که ترکیه در زمینه اقتصادی خیلی خوب کار کرد. اما در زمینه‌ سیاسی و به خصوص استقرار صلح اقدامات خوبی انجام دادیم ، ایران و روسیه بین دولت تاجیکستان و نهضت اسلامی میانجیگری کردند و این این امر باعث ثبات تاجیکستان و تقویت موقعیت اسلام‌گرایان شد.

وی با اشاره به اینکه ایران نقش تاثیرگذاری در ایجاد صلح و آرامش در تاجیکستان پس از شروع جنگ داخلی در این کشور داشت، افزود: ایران به مردم مسلمان قفقاز و به خصوص نخجوان در زمان جنگ با ارمنستان و دوره قحطی، کمک های زیادی کرد که هنوز در خاطر مردم جمهوری آذربایجان زنده است.

سفیر پیشین ایران در ازبکستان همچنین در مورد اینکه ”  آینده دستگاه سیاست خارجی کشورمان را  چطور ارزیابی می کنید؟” خاطرنشان کرد: امروز ما نسبت به کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز، مشکل شناخت داریم. شناخت ما از این کشورها دقیق نیست و ناقص است و اطلاعات موجود در ایران در خصوص کشورهای آسیای میانه و قفقاز بیشتر اطلاعات رسانه‌ای بوده و کمتر به تحقیقات میدانی توجه شده است.
وی ادامه داد: پیشنهاد تاسیس موسسه مطالعه فروپاشی کشورها در یکی از نشست‌های تخصصی مطرح شد که پیشنهاد خوبی است.امروز بیست و پنج سال از تشکیل کشورهای مستقل مشترک المنافع گذشته و ایران با هر دوازده کشور رابطه دارد و با هیچ‌یک مشکل سیاسی حادی ندارد.
این دیپلمات کشورمان گفت: باید استفاده از فرصت در حوزه های انرژی، حمل و نقل، تجارت و گردشگری با قید اولویت در دستور کار دیپلماسی قرار گیرد. همچنین باید بدانیم که جمهوری‌های آسیای میانه از سیستم متمرکز استفاده می‌کنند، در صورت تنظیم رابطه خوب ایران با قزاقستان و ازبکستان به صورت خودکار رابطه ایران با تاجیکستان و قرقیزستان هم تنظیم خواهد شد.
وی ادامه داد: بنابراین بر این اساس باید روابط خود را با آسیای میانه تنظیم کنیم.
سفیر پیشین کشورمان در آذربایجان با تاکید براینکه مناقشه قره‌باغ در همسایگی ایران نیازمند راه حل است، گفت: آذربایجان و ایران بیش از هر کشوری دیگری دارای مشترکات هستند. به دلیل دخالت کشورهای ثالث آمریکا، ترکیه و اسرائیل و مدیریت‌های نادرست، تا چندی پیش رویکرد تهدید محور در هر دو کشور حاکم بود اما اکنون وضعیت تغییر یافته است و روابط سه جانبه بین ایران، روسیه و آذربایجان در حال تقویت است تا جایی که در سه سال اخیر روسای جمهور دو کشور هفت بار با هم ملاقات کرده‌اند.
وی ادامه داد: قره باغ که در همسایگی مرزهای ایران است همچنان نیازمند یک راه حل است و یافتن راه حل برای مشکل قره باغ می تواند در دستور کار سیاست خارجی باشد.
سفیر سابق ایران در ازبکستان بابیان اینکه امروز روابط ایران با کشورهای آسیای مرکزی و قفقاز دارای ظرفیت های بیشماری است، افزود: بخشی از این ظرفیت در سفر رئیس جمهور روحانی به جمهوری آذربایجان و همکاری‌های سه جانبه روسیه، ایران و آذربایجان به منصه ظهور رسید.
وی ادامه داد: در بعد همکاری های منطقه ای هم باید به فکر تقویت حضور در سازمان شانگهای و همچنین عضویت و حضور فعال در اتحادیه اوراسیا باشیم. کشورمان با این اتحادیه می تواند به پیمان تجارت آزاد بپیوندد و از تعرفه های ترجیحی برای صدور کالاهای خود به بازارهای کشورهای ذکر شده استفاده کند.

پاک آیین  بااشاره به اینکه کشورهای آسیای میانه عضو سازمان همکاری های منطقه ای یا اکو هستند و ایران هم می تواند اهداف مشترکی را برای توسعه همکاری های منطقه ای و اقتصادی را باکمک این کشورها دنبال کند و به نتیجه برساند، خاطرنشان کرد: نکته دیگر عضویت این کشورها در جنبش عدم تعهد است. در رابطه با مواضع ایران در مورد استفاده صلح آمیز از انرژی هسته ای این کشورها از ما دفاع کرده اند. در حوزه تمدنی ایران هم، موارد مشترک فرهنگی متعددی با این کشورها داریم. برای مثال شخصیت فارابی برای ایران و هم برای قزاقستان مورد احترام و جزو میراث فرهنگی مشترک دو کشور است.
وی ادامه داد: جدا از مباحث فرهنگی در موارد امنیتی با توجه به نگرانی قزاقستان و قرقیزستان از تروریسم، افراط‌گرایی و گروههای تکفیری می توانیم مذاکرات مفیدی را با این کشورها برای مقابله با این معضل مهم منطقه ای داشته باشیم و برای استقرار امنیت، آرامش و ثبات در منطقه با یکدیگر مشورت و رایزنی کنیم. تبادل انرژی، از جمله صادرات گاز از ایران به این کشورها و واردات برق از این کشور به ایران هم ، مهم است .

این دیپلمات کشورمان بابیان اینکه قزاقستان کشور مهمی است، افزود: کشوری بزرگ که دارای معادن، نفت و گاز و به خصوص اورانیوم است که ایران واردات اورانیوم از این کشور را دارد. ایران در زمینه تنظیم بازار نفت و گاز، تعیین قیمت نفت و فعالیت‌های فنی و آموزشی می‌تواند همکاری مفیدی با این کشور داشته باشد. همراهی قزاقستان و روسیه با اوپک به عنوان کشورهای غیر عضو، موجب شد تا ایران بتواند در کاهش تولید نفت و بالا بردن قیمت سهیم باشد. قرقیزستان هم با توجه به اینکه در حال سازندگی است از اهمیت زیادی برای ایران برخوردار بوده و ایران در این بین می تواند از بازار خوب این کشور استفاده کند.

منبع: ایسنا