بتریس گاللی در تحلیلی که اندیشکده روابط بین‌الملل ایتالیا منتشر کرد، نوشت: خیلی پیش از برگزاری کنگره، نشانه‌های مختلفی حاکی از این بود که شی قصدی برای رفتن ندارد. واضح‌ترین نشانه، اصلاحیه قانون اساسی کشور و لغو محدودیت دو دوره‌ای بودن ریاست‌جمهوری بود که باتوجه به این‌که دبیرکلی حزب شامل محدودیت زمانی نمی‌شود، تنها محدودیت ساختاری موجود به شمار می‌رفت. نشانه دوم، تعیین نشدن یک جانشین بود. هیچ جانشینی از دل این کنگره هم بیرون نیامد تا نشانه‌ای از این باشد که شی ممکن است بیش از پنج سال دیگر هم در قدرت بماند.

ایجاد محدودیت دو دوره متوالی برای رییس جمهوری خلق چین از دهه 1980 و باهدف جلوگیری از تمرکز قدرت در دستان یک رهبر انجام شد. مکانیزم موجود در بطن موضوع رهبری جمعی، دموکراسی درون حزبی بود که از طریق رقابت بین دو قدرت اصلی داخل حزب کمونیست مشخص می‌شد: از یک‌سو، جناح افراد دارای سابقه خانوادگی بالارتبه که معروف به “شاهزاده‌های جوان” بودند و از سوی دیگر، افراد جناح “توانپای”، که کارشان را از شاخه جوانان حزب شروع کرده‌اند. به‌طور مثال، هو جین‌تائو، رییس‌جمهور پیشین و لی‌ککیانگ، نخست‌وزیر فعلی این کشور از اعضای توانپای بوده‌اند. با برگزاری بیستمین کنگره ملی حزب کمونیست، نقش دموکراسی درون‌حزبی به‌طور قابل ملاحظه‌ای تضعیف شد که یک تغییر سیاسی مهم را در خود جای داده است. زمانی که هو 79 ساله ـ به‌وضوح برخلاف میل خود، ولی براساس گزارش‌های رسمی به دلیل مسایل مربوط به سلامتی ـ به بیرون از کنگره هدایت شد، از لحاظ نمادین، شکست جناح توانپای را به رخ می‌کشید.

 

عصرجدید موردنظر شی در سیاست داخلی چین به چه معنی است؟

یک عبارت بسیار مهم دیگر که از دایره واژگان حزب کمونیست حذف شد، “اصلاحات سیاسی” است.

از سوی دیگر، یک عبارت دیگر که اهمیت بالایی پیدا کرده، “امنیت ملی” است. در گزارش سیاسی حزب که امسال منتشر شد، برای نخستین بار یک بخش کامل به تبیین نیازهای “حفظ امنیت ملی و ثبات اجتماعی” اختصاص یافته است. مبحث امنیت ملی در استراتژی کلی حاکمیت و رویکرد بالا به پایین رابطه دولت-جامعه دچار تغییر پارادایمی شده است. رابطه میان رشد اقتصادی و ثبات سیاسی وارونه شده است: دیگر این رشد اقتصادی نیست که تضمین‌کننده ثبات سیاسی به شمار می‌رود، بلکه ثبات ملی و اجتماعی خودشان به اهداف جدی تبدیل شده‌اند.

در پارادایم جدید، اقدامات پیشگیرانه به عنوان اولویت نخست مطرح است. این بدان معنی است که باید از تمام رخدادهایی که باعث لطمه به امنیت ملی می‌شوند یا می‌توانند باعث لطمه به آن شوند جلوگیری شود و این موضوع توجیه‌گر دخالت دولت است. کمپ‌های بازآموزی برای قومیت‌های غیر از قوم “هان” در سین‌کیانگ افراطی‌ترین – البته نه فقط تنها – نمونه‌های این رویکرد پیشگیرانه هستند. تمام جامعه درحال تجربه یک فرایند امنیتی‌سازی هستند که از طریق نوعی سرکوب پیشگیرانه اجرا می‌شود و این‌موضوع تنها شامل کسانی نمی‌شود که آشکارا تهدیدی را متوجه قوانین حزب کمونیست می‌کنند،‌ بلکه کسانی که مخالفت آشکار خود را ابراز نمی‌کنند، اما به دنبال ایجاد تغییراتی در سیستم از درون هستند را هم در بر می‌گیرد.

 

کنگره درباره سیاست خارجی چین به ما چه می‌گوید؟

درحالی که کنگره ملی حزب کمونیست اساسا رویکردی داخلی دارد، نشانه‌هایی از این‌که رهبران چین چه درکی از فضای بین‌المللی دارند را هم نمایان می‌کند. گزارش سیاسی حزب حاکی از  نگرانی فزاینده‌ای درپی “تغییرات بین‌المللی در ابعادی بی‌سابقه در قرن گذشته” در پنج سال اخیر است. این دیدگاه بدبینانه ناشی از بدتر شدن روابط با آمریکا و اتحادیه اروپاست و درعوض، چین را به سمت آن هدایت می‌کند که تنها به خود متکی باشد و براساس این تغییرات، سیاست خارجی خود را تنظیم کند.

روابط آمریکا و چین در یک دهه گذشته با سرعت بالایی وخیم‌تر شده است.  احتمالا تنش‌زا ترین نقطه در روابط آمریکا و چین، موضوع تایوان است. بعد از چندین بار اظهارات جو بایدن که از آن به نوعی به عنوان علامتی از پایان “ابهام استراتژیک” آمریکا دراین خصوص برداشت می‌شد و باعث رنجش طرف چینی شده بود، تنش‌ها پس از آن‌که نانسی پلوسی، رییس‌ مجلس نمایندگان آمریکا از این جزیره در اوایل اوت 2022 بازدید کرد به اوج خود رسید و درپی این اتفاق، چین مانورهای نظامی بزرگی در اطراف تایوان برگزار کرد. حالا موضوع این جزیره به عاملی برای اصطکاک روابط چین و اتحادیه اروپا هم بدل شده است؛ به خصوص پس از آن‌که “دفتر نمایندگی سیاسی تایوان” به عنوان نخستین دفتر نمایندگی در اروپا که به‌جای چین تایپه از لفظ تایوان استفاده می‌کند در سال گذشته در ویلنیوس، پایتخت لیتوانی آغاز به‌کار کرد و واکنش رهبری چین را درپی داشت که اقدامات اقتصادی جدیدی را اجرا کند که نه‌تنها لیتوانی، بلکه کل اتحادیه اروپا را تحت تاثیر قرار داد. به همین دلیل است که “موضوع تایوان” در بیستمین کنگره حزب بیشتر از کنگره‌های پیشین مورد توجه قرار گرفت.

گزارش سیاسی کنگره حزب تاکید می‌کند که گزینه مطلوب چین اتحاد مجدد صلح‌آمیز است، ولی این را هم روشن می‌کند که استفاده از نیروی نظامی هم از گزینه‌ها خارج نیست،

علاوه بر این، تغییر توجهات کنگره حزب دموکرات به مفهوم “جنوب جهانی” کاملا مشخص است. مفاهیمی همچون ابتکار توسعه جهانی (GDI) و ابتکار امنیت جهانی (GSI) که عمدتا به کشورهای جنوب جهانی برمی‌گردد به رسمیت شاخته شده‌اند، درحالیکه ابتکار کمربند و جاده که پیشتر پرچمدار ابتکارات سیاست‌خارجه شی به شمار می‌رفت، به یک تلاش تجاری تقلیل پیدا کرده است.

درمجموع بیستمین کنگره حزب مهر تاییدی بر سیاست‌خارجی شی (شی‌پلماسی) است که مشخصه بارزش رویکردی قاطعانه‌تر نسبت به چالش‌های بین‌المللی است که آن‌ها را خصمانه می‌بیند. از یک‌سو، هیچ‌گونه تهدیدی علیه “منافع اساسی چین” تحمل نخواهد شد و از سوی دیگر، چین دست خود را به سوی کشورهایی که با رویکردی عملگرایانه به‌دنبال توسعه و امنیت مشترک هستند دراز خواهد کرد.