جیم شی در مطلبی که اندیشکده دوستان اروپا آن را منتشر کرد، نوشت: درست چند هفته قبل در اوایل ماه می، صدها دیپلمات و مشاور امنیت ملی برای شرکت در اجلاس بررسی پیمان منع تکثیر تسلیحات هسته‌ای (ان پی تی) آماده می‌شدند که البته به تأخیر افتاد. از سال 2010 که این پیمان به تعهدی دائمی تبدیل شده است، این اجلاس هر پنج سال یک‌بار تشکیل شده و فرصتی برای سنجش اجرای ان پی تی و ارزیابی مسائل برنامه‌های هسته‌ای کشورها را در اختیار می‌گذارد. این دیدار همچنین موقعیتی فراهم کرده است تا به بررسی وضعیت جهانی هسته‌ای و پیشرفت در مسیر هدف نهایی این پیمان (مقرر در ماده 6) یعنی جهان عاری از سلاح هسته‌ای پرداخته شود.

موسسه پژوهشی بین‌المللی استکهلم اخیرا گزارش داد که در حال حاضر، نه کشور، هسته‌ای دارای 13400 سلاح هسته‌ای عملیاتی هستند، سال گذشته حدود 465 سلاح از این میزان ذخیره کاسته شد، اما این کاهش ناشی از طرح خلع سلاح دوجانبه نبوده بلکه صرفاً قدیمی و از رده خارج شده‌اند.

البته مسئله صرفاً به افزایش تعداد سلاح‌های هسته‌ای محدود نمی‌شود. پس از دوره‌ای که در آن، تسلیحات هسته‌ای ابزار اقدام تلافی‌جویانه در برابر حمله هسته‌ای محسوب می‌شد و به‌طور فزاینده‌ای به‌واسطه دکترین محدودکننده کاهش‌یافته بود، اکنون سلاح‌های هسته‌ای به‌عنوان ابزار عمومی بازدارندگی و حتی جنگی به صحنه بازمی‌گردند. درست همان‌طور که بسیاری از کشورها بدون عضویت رسمی در پیمان جامع منع آزمایش، از آزمایش این تسلیحات خودداری می‌کنند، سیاست عدم پیش‌دستی (no-first-use policy) در استفاده از سلاح‌های هسته‌ای نیز به معیاری ضمنی تبدیل‌شده است، هرچند که در هیچ‌کدام از پیمان‌های کنترل تسلیحات به‌طور جامع و قانونی وضع نشده است.

برعکس، در حال حاضر دکترین هسته‌ای قدرت‌های بزرگ هسته‌ای نظیر آمریکا، روسیه و فرانسه تأکید می‌کند که تسلیحات هسته‌ای ممکن است در پاسخ به حملات بسیار مخرب متعارف (حتی حملات سایبری علیه زیرساخت‌های حساس فرماندهی و کنترل)، یا جلوگیری از تجاوز به میهن یا علیه کشورهای متحد با قدرت‌های هسته‌ای در یک جنگ، مورداستفاده قرار گیرد.

درزمانی که سلاح‌های هسته‌ای دوباره رواج یافته‌اند، فقدان شفافیت در برنامه‌ها و طرح‌های ملی نگران‌کننده است. با انتشار آخرین دستورالعمل سیاست بازدارندگی هسته‌ای روسیه در ماه اخیر، تفاسیر زیادی درباره دکترین هسته‌ای روسیه صورت گرفته است. این دکترین، حمله تلافی‌جویانه را به‌محض دریافت هشدار حمله صادر کرده و منتظر وقوع حمله هسته‌ای واقعی نمی‌ماند. همچنین، دکترین «جنگ برای کاهش جنگ» روسیه در کانون توجهات بوده است که طبق آن، روسیه می‌تواند برای وادار کردن دشمن به تسلیم از تسلیحات هسته‌ای زیر راهبردی استفاده کند. روسیه ادعا می‌کند که این اقدامی دفاعی برای عقب راندن یک دشمن متجاوز است، اما ناتو آن را شیوه جنگی روسیه در یک حمله احتمالی این کشور و شبیه به دکترین پیمان ورشو در دوره جنگ سرد قلمداد می‌کند.

همین ابهامات در دکترین «ستاره سرد» هند در جنگ احتمالی با پاکستان نیز وجود دارد. از سوی دیگر، چین یک دکترین هسته‌ای منتشر کرده است که با اقدامات واقعی این کشور زاویه دارد. چین ادعا می‌کند که به دنبال حداقل بازدارندگی است اما هم‌زمان زرادخانه خود را در عرض یک دهه از 60 کلاهک به 300 کلاهک افزایش داده و در موشک‌های دوربرد، زیردریایی و تجهیزات فضاپایه سرمایه‌گذاری عظیمی انجام داده است.

نوسازی و تحولات فنّاورانه نیز نگرانی دیگری است. روسیه از اوایل دهه 2000، حدود 80 درصد از تسلیحات هسته‌ای راهبردی خود را نوسازی کرده است. از سوی دیگر، آمریکا از چند سال پیش به توسعه کلاهک‌های هسته‌ای کم‌خرج پرداخته و زمان استقرار بمب‌های B61 مستقر در اروپا را تمدید کرده است.

نوسازی زرادخانه‌های هسته‌ای در حالی است که نظام‌های کنترل تسلیحات در حال فروپاشی هستند. به‌عنوان‌مثال، آمریکا سال 2006 پیمان دفاع موشکی (ABM) و سال 2019 پیمان آی ان اف را کنار گذاشته است. از سوی دیگر، پیمان 2010 استارت نو که اساس ثبات هسته‌ای به شمار می‌رود، فوریه آینده منقضی خواهد شد و نیازمند تمدید برای پنج سال دیگر است. به نظر می‌رسد که ما در جهت عصر هسته‌ای دومی پیش می‌رویم که در آن، رقبا می‌خواهند تا ازنظر فنّاورانه، برتری تعیین‌کننده‌ای داشته باشند.

ترامپ پیوسته از عزم خود برای جایگزینی پیمان‌های بد با پیمان‌های خوب خبر می‌دهد اما تابه‌حال این خلأ، به‌جای پیمان‌های کنترل تسلیحات، با سلاح‌های بیشتر پرشده است. علیرغم این تصویر تیره‌وتار، فرصت هنوز باقی است. توافق احتمالی آمریکا و روسیه برای رعایت سقف کلاهک‌ها، موشک‌ها و بمب‌افکن‌ها، سازنده خواهد بود. آمریکا اصرار می‌کند که چین نیز در این پیمان‌ها شریک شود، اما علاوه برچین، مشارکت انگلیس، فرانسه و دیگر قدرت‌های هسته‌ای نیز ضروری است.

با بروز نگرانی‌ها از باز ظهور رقابت در سلاح‌های هسته‌ای، طرفداران منع جهانی این تسلیحات به این نتیجه رسیده‌اند که اکنون زمان اقدام آن‌هاست. پیمانی در مورد ممنوعیت سلاح‌های هسته‌ای در سازمان ملل برای امضاء بازشده و تاکنون بیش از 100 کشور از آن حمایت کرده‌اند. سازمان حامی این پیمان منع تسلیحات هسته‌ای، یعنی کمپین بین‌المللی نابودی سلاح‌های هسته‌ای (ICAN)، برنده جایزه صلح نوبل بوده است.