رابرت آینهورن و ریچارد نفیو در تحلیلی که اندیشکده بروکینگز منتشر کرد، نوشتند: در همین حال، ترکیه و مصر برخورد مثبتی با این توافق داشته اند. ترکیه و مصر برخلاف اسرائیل و برخی رهبران کشورهای عربی خلیج فارس، با حفظ برنامه غنی‌سازی توسط ایران در چارچوب برجام مشکلی ندارند.

کشورهای عضو شورای همکاری خلیج فارس در نشست مشترک آمریکا – شورای همکاری خلیج فارس هم در آوریل 2016 در ریاض، از برجام حمایت علنی کردند. البته علیرغم حمایت علنی از برجام، تحفظ جدی در قبال توافق هسته‌ای داشته‌اند.

آیا دولت‌های منطقه به دنبال سلاح هسته‌ای هستند؟

مخالفان غربی برجام ادعا می‌کنند که مشروعیت بخشیدن به برنامه غنی‌سازی ایران، مجاز ساختن این کشور بعد 10 تا 15 سال برای ساخت و تقویت زیرساخت هسته‌ای خود و تسهیل بهبود اقتصادی، تهران را قادر خواهد ساخت تاحد زیادی منابع مورد نیاز برای برنامه هسته‌ای را تقویت کند و برجام به کاتالیزوری برای اشاعه هسته‌ای در منطقه بدل خواهد شد. آنچه در پی می آید، بررسی توان هر یک از کشورهای منطقه در این حوزه است.

عربستان 

مقامات سعودی ظرفیت هسته‌ای ایران در آینده را یک برگ تغییردهنده بازی قلمداد می‌کنند. این نگرانی‌ها همراه با تردید آنها نسبت به نقش آمریکا در آینده، ممکن است موجب شود تا عربستانی‌ها گزینه هسته‌ای را مد نظر قرار دهند. توانایی آنها برای انجام این کار محل تردید بسیار است، چراکه فاقد زیرساخت فیزیکی و انسانی هستند.

امارات

ابوظبی همانند ریاض، اطمینان خود به قابل اعتماد بودن آمریکا به عنوان یک شریک امنیتی را از دست داده‌است، اما همانند عربستان انتخابی جز آمریکا برای تامین امنیت خود ندارد.

ابوظبی درحال حاضر قصدی برای پیگیری مستقل مسیر هسته‌ای ندارد. به علاوه امارات همانند عربستان فاقد منابع انسانی و دانش بومی برای حرکت در مسیر هسته‌ای است. 

مصر

مصر ایران را یک تهدید نظامی مستقیم قلمداد نمی‌کند. نگرانی امنیتی اصلی مصر، فضای امنیت منطقه‌ای آشفته (ایدئولوژی افراطی، تجزیه سوریه و عراق و بی‌ثباتی در لیبی) و تاثیر منفی آن بر امنیت داخلی این کشور است. با توجه به دلمشغولی مصر به چالش‌های امنیتی و تهدیدهای ناشی از شورش‌ها و تروریسم و نظر به کمبود دانش فنی و منابع مالی، بعید است مصر در وضعیت هسته‌ای فعلی خود تجدیدنظر کند.

ترکیه

ترکیه روابط خوب و معقول با ایران را حفظ کرده‌است و در مقابل تلاش‌ها برای محدودساختن تعاملش با تهران حتی در اوج تحریم‌های جهانی مخالفت کرد. اگرچه ترکیه و ایران موضع متفاوتی درخصوص جنگ در سوریه اتخاذ کرده‌اند، اغلب ترک‌ها ایران را تهدید نظامی مستقیم قلمداد نمی‌کنند. بلکه برعکس ترک‌ها بی‌ثباتی و تروریسم ناشی از جنگ سوریه در مرزهای خود را تهدید امنیتی عمده تلقی می‌کنند و این نگرانی و دغدغه امنیتی ترک‌ها با دراختیار گرفتن سلاح هسته‌ای برطرف نمی‌شود. 

چالش‌های برجام

اجرای برجام تا به امروز نسبتاً آرام بوده‌است. با وجود مفاد اجرایی مبسوط مندرج در برجام، طرف‌های درگیر در برجام به طور اجتناب‌ناپذیر با ابهامات و تفاوت در تفسیر مواجه خواهند شد.

برای اجرای برخی از مفاد برجام، مشکلات عملی بروز خواهد کرد. به عنوان مثال، پایبندی به محدودیت مربوط به ذخیره اورانیوم غنی‌شده ایران منوط به انتقال منظم آن به خارج از کشور یا رقیق‌سازی به موقع و منظم است. مثلا چنانچه پرواز برای انتقال اورانیوم بدلیل شرایط آب و هوایی یا هر دلیل دیگری تاخیر داشته باشد، ایران ممکن است سریعاً از محدودیت 300 کیلوگرم عبور کند. به همین شکل محدودیت در تولید آب سنگین نیز می‌تواند به واسطه تولید یا اشتباهات در صورت‌برداری، از میزان محدودیت عبور کند.

این قبیل نقض‌ها، ممکن است فی‌نفسه اعلام خطر نباشد، چراکه همواره می‌توان توضیحات منطقی برای آنها ارائه کرد. اما نکته مهم شناسایی و تصحیح حتی تخلف کوچک در اولین زمان ممکن است، تا از تبدیل شدن آن به یک مشکل اجرایی بزرگ جلوگیری شود.

چالش‌ها از ناحیه مخالفان در پایتخت‌ها     

پایداری بلندمدت توافق هسته‌ای ممکن است با استمرار مخالفت‌ها هم در تهران و هم در واشنگتن تهدید شود. به عنوان مثال هرگونه تحریم جدید آمریکا به هر دلیلی نقض برجام خواهد بود و ایران حق خواهد داشت به تعهدات خویش عمل نکند. چنین وضعیتی می‌تواند پایداری برجام را با مشکل مواجه کند.    

یکی از چالش‌های عمده برجام می‌تواند از ناحیه لغو تحریم‌ها باشد که به بهبودی اقتصادی که مردم ایران انتظار دارند، منجر نشود. متعاقب روز اجرای برجام، رفت و آمدهای تجاری بسیار به ایران بویژه از سمت ایتالیایی ها و فرانسوی‌ها انجام شد، اما بانک های بین المللی برای همکاری با بانک‌های ایرانی محتاط هستند. این امر می‌تواند استمرار اجرای برجام را با مشکل مواجه سازد.  

چالش ها در واشنگتن

 چالش اصلی برجام از ناحیه آمریکا، نامعلومی درخصوص اینکه توافق هسته‌ای حمایت کافی داخلی را خواهد داشت یا خیر می‌باشد. مخالفان برجام در آمریکا می‌توانند قوانینی با هدف مانع تراشی یا از مسیر خارج ساختن برجام تصویب کنند.   

تغییر رؤسای جمهور نامعلومی دیگری به همراه دارد

انتخابات ریاست جمهوری آمریکا در نوامبر 2016 و دیگر انتخابات ریاست جمهوری در طول عمر برنامه‌ریزی شده برجام نامعلومی‌های دیگری در ارتباط با توافق هسته‌ای را به همراه خواهد داشت، چرا که برجام یک تعهد سیاسی و نه یک تعهد الزام‌آور حقوقی می باشد و رئیس جمهور آتی می‌تواند تصمیم بگیرد توافق مذکور را اجرا نکند.

البته رئیس جمهور آتی آمریکا علاوه بر مواجه با تمامی دیگر چالشهای سیاست خارجی که در حال حاضر مبتلابه آمریکا است، باید چاره‌ای برای پاسخ ایران به عقب نشینی آمریکا از توافق هسته‌ای نیز داشته باشد.  

حمایت بین‌المللی از آمریکا در صورت دست کشیدن از توافق هسته‌ای  و عدم نقض برجام از سوی ایران حتی در میان کشورهای 1+5 شدیداً کاهش خواهد یافت. خطر عقب نشینی از توافق هسته‌ای حتی برای رئیس جمهوری که قبلا با برجام مخالفت کرده‌است بسیار جدی است.

نقد و بررسی:

اگرچه نویسنده مقاله به طور مستقیم و غیرمستقیم برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز کشورمان را یکی از عوامل رقابت هسته‌ای محتمل در غرب آسیا در آینده برشمرد، لکن برنامه هسته‌ای جمهوری اسلامی ایران، از آغاز تاکنون اهداف صلح‌آمیز را پی گرفته‌است. ربط برنامه هسته‌ای صلح‌آمیز کشورمان با هرگونه جاه‌طلبی هسته‌ای دیگر کشورهای خاورمیانه خلاف واقعیت‌های میدانی و گزارش‌های آژانس بین‌المللی انرژی اتمی است که بارها بر عدم انحراف برنامه هسته‌ای کشورمان تاکید کرده‌است.

در خصوص چالش‌های برجام نیز باید گفت تحریم‌های جدید تحت هر عنوان، تفسیر متفاوت از مفاد برجام، عدم صداقت غرب به ویژه آمریکا در لغو تحریم‌ها و تغییر رئیس جمهور آمریکا به طور بالقوه ممکن است روند اجرایی برجام را با مشکل مواجه سازند.

اما رییس‌جمهور آینده آمریکا ناگزیر به پذیرش برجام است، چرا که با رد احتمالی برجام، مشکل دیگری بر چالش‌های فعلی سیاست خارجی آمریکا اضافه خواهد کرد. ضمناً برای کسب حمایت شورای امنیت، اتحادیه اروپا، روسیه و چین جهت وضع مجدد تحریم‌های لغو شده درچارچوب برجام دچار مشکل خواهد شد. به علاوه، چالش دیگر رئیس جمهور جدید آمریکا این خواهد بود که نزد افکار عمومی جهان ناقض برجام به تصویر کشیده خواهد شد.