به‌تازگی مذاکرات برای بررسی پیش‌نویس معاهده‌ای  که تسلیحات هسته‌ای را ممنوع می‌کند، آغازشده است. بیش از 100 کشور از اواسط ژوئن تا اوایل ژوئیه در مقر سازمان ملل در نیویورک گرد هم جمع می‌شوند تا در خصوص این پیش‌نویس بحث و تبادل‌نظر کنند. متن پیش‌نویس در اکتبر 2016 مورد تائید مجمع عمومی سازمان ملل قرار گفت. مذاکرات مقدماتی در بهار 2017 منجر به ارائه یک پیش‌نویس معاهده در ماه مه  توسط الین وایت گومز، نماینده کاستاریکا در سازمان ملل شد. این تحولات بعد از تمرکزی چندین ساله بر مسئله تأثیر تسلیحات هسته‌ای بر زندگی بشری رخ داد. اما هیچ‌یک از دولت‌های دارنده تسلیحات هسته‌ای یا متحدان اصلی آن‌ها (نظیر ژاپن) در این نشست شرکت نخواهند کرد.

پیش‌نویس معاهده خلع سلاح هسته‌ای چگونه است؟

این کنوانسیون هفت‌صفحه‌ای و کوتاه شامل 21 ماده در رابطه با ممنوعیت تسلیحات هسته‌ای است. همچنین حاوی یک پیوست نیم‌صفحه‌ای در رابطه با پادمان ها است که به نظر می‌رسد نسخه پیش‌نویس تهیه‌کنندگان برای راستی آزمایی معاهده‌ای است که اعضایش تسلیحات هسته‌ای‌شان را امحا کرده‌اند. این پیش‌نویس چیزی بیش از یک ممنوعیت نمادین در رابطه با مالکیت و استفاده از تسلیحات هسته‌ای به نظر می‌رسد اما فاقد چیزی است که برای یک معاهده قابل راستی آزمایی مؤثر موردنیاز است. مذاکراتی که در هفته‌های پیش رو انجام می‌گیرد باید مشخص کند که دولت‌های شرکت‌کننده تا چه اندازه در تلاش برای ممنوعیت تسلیحات هسته‌ای جدی هستند.

برخی حامیان امیدوارند که این معاهده ظرف سه هفته آینده تکمیل شود. باید یادآوری شود که مذاکرات درباره معاهده منع تسلیحات هسته‌ای (که اشاعه تسلیحات هسته‌ای را منع می‌کند) چهار سال طول کشید. حتی باوجود ارائه شدن متنی به مجمع عمومی که درباره‌اش اجماع صورت گرفته بود، بازهم  کشورها سه ماه درباره متن مذاکره کردند. عمر آن معاهده در سال 2020 به 50 سالگی می‌رسد و هنوز هم دولت‌های کلیدی (هند، پاکستان و اسرائیل) به آن نپیوسته‌اند و یک دولت (کره شمالی) هم از آن خارج‌شده است. مذاکرات درباره ممنوعیت محدود آزمایشات هسته‌ای هشت سال و درباره ممنوعیت جامع آزمایشات هسته‌ای سه سال به طول انجامید اما باوجودی که 20 سال پیش متن آن نهایی شده هنوز هم به اجرا درنیامده است.

برخی نکات مهم متن فعلی چیست؟

این پیش‌نویس کنوانسیون توسعه، تولید، دستیابی، مالکیت، ذخیره، انتقال، استفاده،آزمایش هسته‌ای و کمک در رابطه با تسلیحات هسته‌ای و نیز میزبانی تسلیحات هسته‌ای کشورهای دیگر در قلمرو کشورهای عضو را ممنوع می‌کند.

این کنوانسیون در شکل فعلی آن می‌تواند بعدازآنکه توسط 40 کشور به امضا درآمد اجرایی شود، این امر تلویحاً نشان می‌دهد که انتظار نمی‌رود دولت‌های دارنده تسلیحات هسته‌ای در  آینده‌ای نزدیک به آن بپیوندند. این در تضاد با مثلاً کنوانسیون تسلیحات شیمیایی است که لازم‌الاجرا شدن آن مستلزم پیوستن برخی کشورها به معاهده است.

درواقع در معیارها برای پایبندی به این معاهده میان دولت‌هایی که تسلیحات هسته‌ای خود را امحا کرده‌اند و آن‌هایی که ممکن است در زمان پیوستن به معاهده این کار را انجام نداده باشند تمایز قائل شده است. این رویکرد تبعاتی دارد. اول، دولت‌های عضو باید بعد از به اجرا درآمدن معاهده از انتقال تسلیحات هسته‌ای در سرزمین خود یا از طریق آن و یا از مستقر کردن تسلیحات هسته‌ای خودداری کنند. اگر هیچ کشور عضو ناتو به معاهده نپیوندد، برای آمریکا هیچ مشکلی پیش نخواهد آمد. دوم، این معاهده ظاهراً به دولت‌های دارنده تسلیحات هسته‌ای اجازه می‌دهد پیش از پیوستن به معاهده بدون راستی آزمایی تسلیحات هسته‌ای خود را امحا کنند. درحالی‌که این کار به لحاظ سیاسی و فنی ساده‌تر است اما تصور این‌که چطور می‌توان اعتماد کرد که درنهایت همه تسلیحات و مواد هسته‌ای  نابودشده باشند، دشوار است. سوم، استفاده از پادمان ها (احتمالا پادمان های بین‌المللی به اجرا درآمده توسط آژانس بین‌المللی انرژی اگرچه در معاهده این‌طور تعریف‌نشده است) برای نظارت ارتباط چندانی به‌راستی آزمایی رفع جامع ممنوعیت‌های معاهده ندارد. این اولین باری نیست که در یک معاهده کنترل تسلیحات نظارت با الزامات همخوانی ندارد اما اگر هدف به اجرا درآوردن سریع ممنوعیت برای اعمال فشار بر دولت‌های دارنده تسلیحات هسته‌ای باشد، تهیه‌کنندگان پیش‌نویس باید این موضوع را بررسی کنند که آیا به چیزی بیش از ابزارهای ملی برای پیگیری انتقال/استقرار موردنیاز است یا خیر.

دیگر بخش‌های این پیش‌نویس شامل اعلامیه‌ها، شروط بازنگری و بندی استاندارد در رابطه با خروج از معاهده است.

آیا احتمال دارد که دولت‌های دارنده تسلیحات هسته‌ای به مذاکرات بپیوندند؟

بعید است دولت‌های دارنده تسلیحات هسته‌ای به این سری مذاکرات، به‌ویژه با توجه به شکل کنونی متن پیش‌نویس آن، بپیوندند. متأسفانه بدون حضور در مذاکرات به‌سختی می‌توان درنتیجه مذاکرات تأثیری گذاشت. نگرانی بیشتر در این خصوص موضوع غیبت دولت‌هایی نظیر استرالیا و ژاپن است که در محافل خلع سلاح از اعتبار برخوردارند و اگر بخواهند می‌توانند نفوذ قابل‌توجهی اعمال کنند. برخی دولت‌های کلیدی در این مذاکرات ایرلند، نیوزلند، سوئد، مصر، برزیل و کاستاریکا هستند. یک ممنوعیت تسلیحات هسته‌ای بدون مشارکت دولت‌های دارنده تسلیحات هسته‌ای نمی‌تواند در ایجاد پیشرفتی ملموس در رابطه با خلع سلاح تأثیر چندانی داشته باشد. درهرصورت، حامیان این ممنوعیت تلاش خواهند کرد تا این هنجار بین‌المللی علیه تسلیحات هسته‌ای را تقویت کنند و امیدوارند بر دکترین، سیاست‌گذاری‌ها و اتکای  کشورها به تسلیحات هسته‌ای تأثیر بگذارند.