سیامک کاکایی – کارشناس مسائل ترکیه

اگرچه مناسبات ترکیه و رژیم اسرائیل دست‌کم در یک دهه گذشته فراز و نشیب‌های زیادی داشته است، اما پدید آمدن تنش در روابط ترکیه و رژیم اسرائیل را باید از دو منظر مورد بحث قرار داد؛ نخست، حملاتی که رژیم اسرائیل از سال 2006 به بعد علیه غزه صورت داد و واکنش‌هایی که ترکیه علیه این رژیم اتخاذ کرد. به نحوی که در سالیان گذشته، ترکیه عبارت‌هایی مانند دولت تروریستی و تروریسم دولتی را علیه رژیم اسرائیل بکار برد و شخص رجب طیب اردوغان بارها از چنین عباراتی بویژه بعد از حوادث هفت اکتبر 2023 استفاده کرد. حتی وی، بنیامین نتانیاهو را به عنوان قصاب غزه یا جنایتکار جنگی خطاب کرد.

در سال 2010 موضوع دیگری که روابط ترکیه و رژیم اسرائیل را تحت تاثیر قرار داد و حتی سنگ بنای اختلافات را بنیان گذاشت، حادثه کشتی مرمره آبی بود که طی آن چندین خدمه و شهروند ترکیه کشته شدند. کشتی‌ای که برای پایان دادن به محاصره غزه اعزام شده بود. پس از آن ماجرا، مناسبات طرفین در سطح سیاسی به شکل کج‌دار و مریز ادامه داشت و در سال‌های اخیر تا مرز قطع روابط نیز پیش رفت. اما از سال 2022 روند دیگری در رویکردهای سیاست خارجی ترکیه نسبت به رژیم اسرائیل آغاز شد و آنکارا خواهان عادی‌سازی روابط شد. تا آنجا که اسحاق هرتزوگ، رئیس رژیم صهیونیستی به ترکیه رفت و حتی قرار شد که دیدارهایی بین اردوغان و نتانیاهو انجام گیرد و یک دوره‌ای از عادی‌سازی روابط بین‌ آنکارا و تل‌آویو آغاز شد.

اما حوادث پس از هفت اکتبر 2023، فضا را به کلی تغییر داد. اگرچه در آغاز ترکیه از منظر خویشتن‌داری به تحولات نگاه می‌کرد، اما دیری نپایید که ادبیات تخاصمی علیه رژیم اسرائیل در رسانه‌ها و گفتار مقامات ترکیه و به خصوص شخص اردوغان جاری شد. عملا همه آنچه که برای عادی‌سازی روابط ایجاد شده بود به فراموشی سپرده شد. در این شرایط در داخل ترکیه انتقادها از دولت آنکارا افزایش پیدا کرد و مواضع ترکیه را یک موضع‌گیری دوگانه تلقی کردند. منتقدان یعنی کسانی مانند جریان «رفاه نو» می‌گفتند که چگونه اردوغان، رژیم اسرائیل را جنایتکار جنگی می‌داند، اما مناسبات بین ترکیه و این رژیم همچنان برقرار است و این مماشات را برنمی‌تابیدند. تا اینکه دولت ترکیه در ماه می 2024 تصمیم به قطع روابط تجاری با رژیم اسرائیل گرفت و اعلام کرد که گمرکات خود را بر روی صدور کالا به این رژیم بسته است. اما در کنار این رویکردی که در ترکیه از سوی دولت اعلام گشت، باز منتقدان بر دوگانگی‌های سیاست ترکیه در قبال مسئله غزه و رژیم اسرائیل تمرکز کردند و گزارش‌هایی مبنی بر آنکه مناسبات تجاری ترکیه با این رژیم قطع نشده است، منتشر شد. هر چند وزارت بازرگانی ترکیه این ادعا را رد می‌کرد، اما بحث‌های دیگری در رسانه‌ها مورد بررسی قرار می‌گرفت. از جمله اینکه هرچند ترکیه به شکل رسمی قطع روابط تجاری و بستن گمرک خود را اعلام کرده، اما در میدان عمل، شرایط به شکل دیگری است. نخست اینکه، انتقال نفت جمهوری آذربایجان از طریق خط لوله باکو-تفلیس-جیحان به سمت بنادر رژیم اسرائیل ادامه دارد و 40 درصد از نیاز نفتی این رژیم را تامین می‌کند. دوم اینکه، ترکیه روابط تجاری خود را با منطقه خودگردان فلسطینی مجاز اعلام کرده بود و این تردید به وجود آمد که بخشی از این تجارت ممکن است به سمت رژیم اسرائیل برود. و در نهایت اینکه تجارت مستقیم ترکیه با رژیم اسرائیل قطع شده بود، اما کانال‌های واسطه‌ای از طریق افزایش صدور کالاهای ترکیه به کشورهایی مانند یونان و ایتالیا وجود داشت و به این ترتیب تجارت این کشورها با رژیم اسرائیل افزایش یافته بود.

حتی گفته می‌شد که به طور غیرمستقیم، محصولات ترکیه به رژیم اسرائیل صادر می‌شود. در مقابل نهادهای رژیم‌ صهیونیستی در نشست‌هایی که درباره بررسی مقابله و تحریم کالاهای ترکیه‌ای برگزار کرده بودند، این جمع‌بندی را اعلام کردند که آنها با آنکه نسبت به اقدام ترکیه خشمگین بودند، اما مانع از ورود غیرمستقیم کالاهای ترکیه به سرزمین‌های اشغالی نشدند و اقدام شتاب‌زده در این باره را به زیان منافع ملی رژیم صهیونیستی تلقی کردند.

با این وجود، ترکیه به عنوان بازیگر فعالی که در منطقه و در ارتباط با مسئله فلسطین نقش ایفا می‌کند، نمی‌خواهد که به شکل مستقیم و در شرایط موجود با رژیم اسرائیل رابطه تجاری داشته باشد. از نگاهی دیگر، این مشی آنکارا و از جمله اردوغان مورد نقد محافلی است که می‌گویند اردوغان موضوع تقابل با رژیم اسرائیل را از تقابل با رژیم به تقابل با نتانیاهو تقلیل داده است. به همین دلیل بسیاری از تحلیلگران معتقد هستند که ترکیه در یک چشم‌انداز مرتبط با آینده فلسطین و رژیم اسرائیل دو هدف را دنبال می‌کند؛ نخست، ترکیه نسبت به حماس و اقداماتی که رژیم صهیونیستی در غزه انجام داده، بسیار خشمگین است و در کنار آن، می‌کوشد که در آینده مسئله فلسطین و حتی وضعیت غزه به عنوان یک بازیگر کلیدی ایفای نقش کند. یعنی اگر در آینده، آتش‌بس در غزه برقرار شد، ترکیه هم به مسئله بازسازی غزه می‌اندیشد و هم اینکه چطور می‌تواند یک نقش راهبری را میان کشورهای اسلامی در ارتباط با مسئله فلسطین ایفا کند. نقشی که از نظر برخی دیگر از کشورهای اسلامی مخدوش است. دوم، این احتمال وجود دارد که اگر نتانیاهو در صحنه قدرت در رژیم اسرائیل باقی نماند و وضعیت غزه به یک ثبات و آتش‌بس منتهی شود، در گذر زمان ممکن است که بحث‌های مربوط به عادی‌سازی روابط بین آنکارا و تل‌آویو باز به جریان افتد؛ اگرچه یک فرآیند بسیار دشوار خواهد بود.