دکتر روح‌الله اسلامی در گفتگو با سایت شورای راهبردی روابط خارجی با اشاره به بیانیه پایانی نشست وزرای خارجه ایران، روسیه، چین و پاکستان در حاشیه اجلاس شانگهای و پیمان امنیت دسته‌جمعی در خصوص بررسی وضعیت افغانستان و همچنین موضوع قدرت‌گیری طالبان و نحوه مواجهه با آن برای اعضای این سازمان خاطرنشان کرد: در این سازمان تاجیکستان و هند با طالبان مخالف هستند و تصمیمی برای گفتگو با آن‌ها ندارند؛ به همین دلیل در این نشست شرکت نکردند.

وی افزود: «دوشنبه» طالبان را گروهی ضد مدنی می‌داند که در آینده خطرات بزرگی برای تاجیکستان خواهد داشت. هند نیز با توجه به سرمایه‌گذاری‌های متعددی که در افغانستان انجام داده بود، متحد بزرگی برای این کشور به شمار می‌رفت؛ اما اکنون احساس می‌کند این سرمایه‌گذاری‌ها بر باد رفته و مزیت‌های افغانستان برای هند نابود شده و جایش را پاکستان خواهد گرفت.

این تحلیلگر مسائل بین‌الملل با بیان اینکه چین و پاکستان رویکرد مشخص‌تری نسبت به طالبان دارند و با آن‌ها همراه‌تر هستند، گفت: پاکستان خود را پیروز این جریان می‌داند؛ اما به دلیل امکان ایجاد دافعه، نمی‌خواهد در به رسمیت شناختن طالبان پیشگام باشد. این کشور سه شرط رعایت حقوق بشر، عدم شکل‌گیری اقدامات تروریستی و ایجاد دولت فراگیر را هم برای رسمیت دادن به طالبان اعلام کرده است. چین هم ضرری از به قدرت رسیدن طالبان متوجه خود نمی‌بیند، حتی از خروج آمریکا از این منطقه استقبال می‌کند و خواهان سرمایه‌گذاری در افغانستان است.

اسلامی با بیان اینکه چین و پاکستان خواهان تسریع در گفتگو با افغانستان هستند، ادامه داد: ایران و روسیه در این رابطه ملاحظات و نگرانی‌های متعددی دارند و هنوز به مذاکره را مشروط به برخی اقدامات کرده‌اند.

نگرانی‌های مشترک همسایگان افغانستان

این استاد دانشگاه گسترش تروریسم و فعالیت گروه‌های تندرو، قاچاق مواد مخدر، سیل مهاجران و پناهندگان را از مهم‌ترین دغدغه‌های مشترک کشورهای همسایه افغانستان دانست و اضافه کرد: نشست وزیران خارجه این کشورها و بیانیه پایانی آن، درنتیجه چنین دغدغه‌های مشترکی است و آن‌ها عنوان کردند که افغانستان باید متعلق به همه مردم آن باشد و این تحولات مسئله‌ای داخلی است؛ هیچ کشوری حق مداخله نظامی در آن را ندارد، باید استقلال و تمامیت ارضی‌اش به رسمیت شناخته شود و همه به حل این بحران کمک کنند.

وی گفت: ایران، چین، روسیه و پاکستان توافق کردند به رسمیت شناختن طالبان را مشروط کنند. آن‌ها از بروز گرسنگی، قحطی، جنگ‌های داخلی و بی‌ثباتی ابراز نگرانی کردند و تصمیم گرفتند اواخر مهرماه در ایران نشست دیگری برگزار کنند.

به گفته این تحلیلگر مسائل بین‌الملل اکنون شاهد بده – بستانی میان طالبان و کشورهای همسایه هستیم. طالبان که تاکنون تنها حرکت‌های نظامی و چریکی انجام می‌دادند، نیازمند به رسمیت شناخته شدن هستند. سرعت تحولات آن‌چنان بالا بود که علاوه بر کشورها، سازمان‌های بین‌المللی و همه اندیشکده‌ها و حتی خود طالبان نیز غافلگیر شده‌اند. آن‌ها توان، دانش و نیروی لازم را برای اداره کشور ندارند؛ در این شرایط آن‌ها نیازمند کمک هستند.

اسلامی توضیح داد: اقدامات هماهنگی که ایران، روسیه، چین و پاکستان صورت می‌دهند می‌تواند کمک بسیاری به آن‌ها داشته باشد. قطعاً بحران افغانستان، راهکار نظامی ندارد و بهترین راه مذاکره و ایجاد معامله با طالبان است. طالبان باید اصولی را بپذیرد، ابتدائاً قانون اساسی با حضور همه گروه‌ها نوشته و به رأی گذاشته شود و در آن مواردی مانند تفکیک قوا، دموکراسی و انتخابات وجود داشته باشد و حقوق زنان و اقلیت‌ها را به رسمیت بشناسد. پس‌ازآن کشورهای همسایه آن‌ها را به رسمیت بشناسند و آن‌ها نیز دولت فراگیر تشکیل دهند. این وضعیت برد – برد برای طالبان و همسایگان آن است.

وی با اشاره به شکاف‌های داخلی در طالبان افزود: کشورهای همسایه باید راه درست را به طالبان نشان دهند و برای آن‌ها شرایط را تبیین کنند؛ اما میزان موفقیتشان در این مسیر به مؤلفه‌های متعددی بستگی دارد.

این استاد دانشگاه با تأکید بر ضرورت شکل‌گیری راهبرد منسجم، هماهنگ و دقیق از سوی کشورهای همسایه برای حل عملی بحران در افغانستان گفت: اگر مواضع، تنها به‌صورت حرف و بیانیه باشد، هیچ نتیجه‌ای به دست نخواهد آمد. درواقع کشورهای همسایه پیش از اینکه شاهد بحران‌هایی مانند هجوم تروریست‌ها، ناامنی مرزها و سرازیر شدن مهاجران میلیونی باشند، باید مذاکرات جدی صورت دهند. این مذاکرات می‌تواند از این مسائل پیشگیری کند و مذاکرات حاشیه نشست شانگهای و مذاکرات آینده در تهران را باید در ردیف این دسته از اقدامات دانست.

اسلامی درعین‌حال تأکید کرد: به هر میزان گفتگو با طالبان به تأخیر بیفتد و به آن‌ها مجالی داده نشود، آن‌ها دیگر خود را در قامت یک دولت نمی‌بینند و همچنان خود را گروهی ارزیابی می‌کنند که نماینده خداوند هستند و وظیفه‌ دارند با اجرای آنچه احکام اسلامی می‌خوانند، زنان را کامل حذف کنند، شیعیان را کافر بخوانند و شروع به جابجایی جمعیت و قتل‌عام‌های گسترده کنند. هیچ کشوری به‌اندازه ایران از این مسئله آسیب نخواهد دید و درعین‌حال هیچ کشوری هم به‌اندازه ایران، از مدیریت درست این بحران سود نخواهد برد.

به اعتقاد این کارشناس مسائل بین‌الملل، اگر به طالبان توجه شود آن‌ها ممکن است سعی کنند بازیگر معقولی باشند و توقعات را در نظر بگیرند. طالبان اکنون این انتظار را دارند که موردگفتگو قرار گیرند و حتی خواهان حضور در نشست مجمع عمومی سازمان ملل بودند. در این شرایط، همسایگان افغانستان باید وارد مذاکره و گفتگوی مستقیم با آن‌ها شوند و  قبل از شناسایی، آن‌ها را ملزم به پذیرش اصولی بکنند و حتی در بعضی موارد تهدیدشان کنند.

وی ادامه داد: بالاخره آن‌ها برای شهروندان افغانستان مشکلاتی ایجاد کرده‌اند. باعث بیکاری‌های گسترده در این کشور شده‌اند، به‌زودی گرسنگی، فقر و قحطی سراسر افغانستان را خواهد گرفت و مهاجرت‌ها افزایش می‌یابد. در این شرایط آنچه آن‌ها به‌عنوان دولت معرفی کرده‌اند، متشکل از افراد بی‌سوادی است که رسماً تجسم دولتی ورشکسته خواهد بود.

اسلامی تأکید کرد: اگر ما با آن‌ها وارد مذاکره و گفتگو نشویم؛ تهدیدات امنیتی جدی ایجاد می‌شود و بعداً باید چندین برابر زمان و هزینه برای مهار آن صرف کرد. درحالی‌که اگر ایران پیش‌ازاین بحران‌ها وارد اقدامات جدی شود، حتی می‌توان در این کشور سرمایه‌گذاری و محصولاتی به آنجا صادر کرد و اقدامات بشردوستانه صورت داد.