احمد زارعان – کارشناس مسائل غرب آسیا

انتخاب نوری مالکی توسط چهارچوب هماهنگی شیعیان قبل از برگزاری جلسه پارلمان برای انتخاب رئیس جمهور، نصاب جدیدی در سپهر سیاسی عراق محسوب می‌شود.

به جز انتخابات سال ۲۰۰۵، در همه دوره‌های قبلی انتخابات، انتخاب نخست‌وزیر با دشواری‌های زیادی همراه بود و این فرایند هیچگاه در موعد قانونی مقرر به سرانجام نرسیده است، اما در انتخابات اخیر، علیرغم حضور چهره‌های موثر مانند محمد شیاع سودانی که ائتلاف تحت رهبری او توانست بیشترین کرسی‌ها را به خود اختصاص دهد و همچنین با وجود برخی اختلاف نظرها بین بلوک‌های سیاسی درون چارچوب هماهنگی، در نهایت بر اساس سازوکارهای مورد توافق، نوری مالکی از سوی بزرگترین ائتلاف داخل پارلمان متشکل از حدود ۱۸۰ نماینده (اطار التنسیقی)، به عنوان نخست‌وزیر معرفی شد.

در انتخاب مالکی عوامل متعددی نقش داشته‌اند که مهم‌ترین آن‌ها، شرایط حاکم بر عراق و منطقه است. تحولات، بحران‌ها و جنگ‌های دو سال اخیر در منطقه، وضعیت سیاسی و امنیتی عراق را پیچیده و شکننده کرده است. در چنین شرایطی عراق نیازمند یک نخست‌وزیر مقتدر و با تجربه است که بتواند این کشور را در این وضعیت از خطر جنگ‌ها و بحران‌ها دور نگه دارد.

روزهای پرچالش برای دولت آینده عراق

البته نوری مالکی که انتخاب او به عنوان نخست‌وزیر با استقبال برخی جریان‌های مهم غیرشیعی مانند حزب دموکرات کردستان عراق نیز مواجه شد، در ادامه مسیر با چالش‌های متعددی مواجه خواهد شد. اولین و مهمترین چالش مالکی، نحوه ایجاد توازن بین روابط عراق با ایران و آمریکا خواهد بود.

با توجه به کارزار فشار حداکثری آمریکا علیه ایران، جانبداری و حمایت همه‌جانبه آمریکا از رژیم صهیونیستی در جنگ ۱۲ روزه، حمله آمریکا به تاسیسات هسته‌ای ایران، تهدید مستمر آمریکا علیه ایران و در نهایت تلاش شدید آمریکا برای دور کردن عراق از ایران به نظر می‌رسد که نخست‌وزیر آینده عراق در این حوزه با دشواری‌های زیادی مواجه است.

از سال‌ ۲۰۰۳ تاکنون، هیچگاه تعارض منافع ایران و آمریکا تا این حد بر عراق اثرگذار نبوده است. همانطور که رئیس جمهور آمریکا به تازگی بغداد را به دلیل انتخاب نوری مالکی به عنوان نخست وزیر تهدید کرده است، آمریکا و البته رژیم صهیونیستی نیز تا این حد آشکارا خواهان دور کردن عراق از ایران نبوده‌اند و برای دستیابی به این هدف تا این حد مقامات عراقی را تهدید نکرده بودند.

نقشه آمریکا برای خلع سلاح گروه‌های مقاومت در عراق

چالش بعدی عراق که از سوی آمریکا پیگیری و بر دولت عراق فشار وارد می‌شود، مسئله انحصار سلاح در دست دولت است. اگر دولت آینده عراق بخواهد در چهارچوب خواست آمریکا و بر اساس تعریفی که آمریکایی‌ها از گروه‌های شبه‌نظامی یا تروریسم ارائه می‌دهند، مسئله حصر سلاح یا خلع سلاح را پیگیری کند، قطعاً در تقابل با جریان‌هایی قرار خواهد گرفت که دارای قدرت سیاسی و عمق اجتماعی هستند. اغلب این جریان‌ها البته در چهارچوب هماهنگی نیز عضویت دارند.

در همین حال، آمریکا پیگیر دور کردن گروه‌های مقاومت از صحنه سیاسی است. لذا هر گونه اعمال فشار واشنگتن بر دولت آینده عراق در این خصوص، نخست‌وزیر را در تقابل با گروه‌هایی قرار خواهد داد که به شکلی در به قدرت رسیدن نخست‌وزیر نقش داشته‌اند.

آمریکا معتقد است برای عملی کردن تهدیدات خود ابزارهای مختلفی در اختیار دارد. با توجه به این که درآمدهای نفتی عراق توسط آمریکا مدیریت و کنترل می‌شود، اعمال فشار اقتصادی از طریق بستن شریان‌های مالی و پولی یکی از مهم‌ترین و آسان‌ترین اقداماتی است که واشنگتن فکر می‌کند می‌تواند جهت تحقق اهداف خود در عراق از آن بهره ببرد.

با توجه به این که درآمدهای نفتی حدود ۹۰ درصد درآمدهای عراق را تشکیل می‌دهد، محدود کردن این درآمدها توسط آمریکا، عراق را در شرایط بسیار دشواری قرار خواهد داد. علاوه بر این، همانطور که ترامپ تلویحا تهدید کرده است، آمریکایی‌ها از ابزارهای دیگری مانند اعمال فشار جریان‌های سیاسی همسو با خود علیه نخست‌وزیر، ملتهب کردن فضای سیاسی و اجتماعی از طریق ایجاد اغتشاشات خیابانی (شرایطی شبیه سال ۲۰۱۹) و همچنین ابزار تروریسم (داعش) برخوردار هستند و ممکن است با استفاده از این ابزارها حتی زمینه سقوط نخست‌وزیر را فراهم کنند.

چالش‌های داخلی

چالش دیگر نوری مالکی، مخالفان جدی در داخل جریان‌های شیعه و دشمنان قدیمی است. بحران تشکیل دولت در سال‌های ۲۰۲۱ و ۲۰۲۲ ناشی از مخالفت این جریان‌ها با مشارکت دادن مالکی در قدرت بود که در نهایت به حوادث خونین منطقه سبز منجر شد. بنابراین، مخالفت و تقابل داخلی با دولت آینده عراق تحت رهبری نوری مالکی می‌تواند شرایط بسیار دشواری را برای عراق رقم بزند.

در مجموع، اگر چه مالکی فردی قدرتمند، صاحب تجربه و بانفوذ و از حمایت جریان‌های شیعی و بخشی از کردها برخوردار است، اما مسیر دشواری پیش رو دارد.

اگر آمریکا بر سیاست دورکردن عراق از ایران یا قرار دادن عراق در مقابل ایران اصرار کند و بخواهد مالکی را در مقابل ایران یا گروه‌های مقاومت عراقی قرار دهد، اصل توازن و توافق در عراق نابود خواهد شد و این کشور در معرض بحران بی‌ثباتی سیاسی و امنیتی قرار خواهد گرفت.