مهدی سیف تبریزی – پژوهشگر مسائل روسیه و قفقاز

این توافق‌نامه که ریشه در ماه‌ها مذاکرات پر تنش بین دو کشور دارد، از پیشنهاد اولیه زلنسکی در دوران دولت بایدن با نام «طرح پیروزی» نشات گرفته است. اما این پیشنهاد به مرور به دغدغه و عامل تنش در روابط پُرالتهاب کی‌یف و واشنگتن تبدیل شد. در نهایت، ولودیمیر زلنسکی، رئیس‌جمهور اوکراین، چاره‌ای جز امضای این توافق نداشت، زیرا در غیر این صورت، امکان داشت روابط اوکراین با آمریکای ترامپ، دچار گسستی عمیق شود. با این تفاوت که آمریکا در نهایت متقاعد شد از برخی خواسته‌های کلیدی خود در خصوص قرارداد مواد معدنی صرف نظر کند، اما از سوی دیگر، زلنسکی نیز نتوانست تضمین‌های امنیتی از سوی آمریکا را به توافق میان دو کشور وارد کند.

در واقع، به نظر می‌رسد این توافق نسبت به برخی از نسخه‌های قبلی، برای اوکراین مطلوب‌تر است، اما هیچ آینده روشنی را نه بر سر میز مذاکرات صلح و نه در میدان برای کی‌یف به ارمغان نخواهد آورد.

مفاد کلیدی توافق نامه جدید

بر اساس متن ۱۰ صفحه‌ای سند و دو صفحه ضمائم آن، ایالات متحده و اوکراین یک صندوق بازیابی سرمایه‌گذاری مشترک ایجاد می‌کنند که سرمایه‌گذاری جهانی را برای اوکراین جذب خواهد کرد. مالکیت و کنترل کامل منابع و معادن موجود در خاک اوکراین و آب‌های سرزمینی این کشور همچنان در اختیار کی‌یف خواهد بود و دولت اوکراین تعیین می‌کند کجا و چه ماده‌ای باید استخراج شود. این صندوق سرمایه‌گذاری به صورت سهم مشترک و برابر ۵۰/۵۰ ایجاد شده است، به این معنی که کی‌یف و واشنگتن سهم مساوی در مدیریت مشترک آن دارند و طبق اعلام سایت رسمی وزارت اقتصاد اوکراین «هیچ‌ کدام از طرفین صدای غالب در این صندوق نخواهند داشت و این نشان دهنده مشارکت برابر بین اوکراین و ایالات متحده خواهد بود». کمک‌ها به این صندوق به صورت نقدی و فقط از طریق مجوزهای جدید برای پروژه‌هایی در حوزه‌های مواد حیاتی، نفت و گاز خواهد بود. در عین حال، واشنگتن این فرصت را دارد که کمک‌های نظامی جدید به کی‌یف را به عنوان یک مشارکت و یا همان پرداخت سهم خود به صندوق در نظر بگیرد. درآمد و کمک‌های این صندوق نه در ایالات متحده و نه در اوکراین مشمول مالیات نخواهد بود.

هم‌چنین مدت سرمایه‌گذاری در صندوق 10 سال است. در این دوره درآمد صندوق منحصراً در پروژه‌های جدید یا بازسازی کشور اوکراین سرمایه‌گذاری خواهد شد و هیچ یک از طرفین به هیچ عنوان اجازه برداشت از این صندوق را نخواهند داشت. علاوه بر این، واشنگتن به کی‌یف کمک خواهد کرد تا سرمایه‌گذاری و فناوری را از صندوق‌ها و شرکت‌های موجود در ایالات‌متحده، اتحادیه اروپا و سایر کشورها به اوکراین جذب کند. به گفته وزیر خزانه‌داری آمریکا، کشورها و افرادی که «ماشین جنگی روسیه» را تأمین مالی یا تجهیز کرده‌اند، قادر نخواهند بود «از مزایای بازسازی اوکراین بهره‌مند شوند.»

این توافق که خواستار یک «مشارکت اقتصادی تاریخی» است، به گونه‌ای طراحی شده است که «دارایی‌ها، استعدادها و قابلیت‌های مشترک میان دو کشور بتوانند بهبود وضعیت اقتصادی اوکراین را تسریع کنند.»

مهم‌ترین نکته‌ توافق جدید این است که ترامپ برخلاف ادعاها و خواسته‌های مطرح شده در طی 100 روز اولیه دولت خود، در توافق جدید به هیچ عنوان از دریافت کمک‌های قبلی ارائه شده به کی‌یف سخنی به میان نمی‌آورد. این موضوع را می‌توان یک امتیاز کلیدی از سوی ترامپ برای زلنسکی دانست که بازپرداخت 350 تا500 میلیارد دلاری کمک ارائه شده در سه سال گذشته را از شروط اصلی هرگونه توافق میان دو پایتخت می‌دانست.

این توافق، لحن تندی نیز در مورد روسیه اتخاذ کرده و مسکو را به عنوان متجاوز در این درگیری معرفی می‌کند که با برخی از اظهارات قبلی ترامپ در مورد اوکراین و زلنسکی که این کشور را مسئول جنگ می‌دانست، متفاوت است.

در توافق‌نامه جدید، هدف نهایی رسیدن به «یک اوکراین آزاد، مستقل، مقاوم و مرفه» است. گامی قابل توجه در جهت فاصله گرفتن از سخنان ترامپ در اوایل سال جاری که «اوکراین را مسئول شروع جنگ معرفی کرد و گفت شاید اوکراین روزی قلمرو روسیه شود.»

این توافق همچنین درها را برای عضویت احتمالی اوکراین در اتحادیه اروپا در آینده باز نگه می‌دارد و تاکید می‌کند که سرمایه‌گذاری‌ها باید مطابق با تعهدات اوکراین به عنوان یک کشور نامزد عضویت در اتحادیه اروپا انجام شود. این توافق می‌افزاید اگر اوکراین در آینده به اتحادیه بپیوندد، این توافق «با حسن نیت» دوباره مورد مذاکره قرار خواهد گرفت.

اما نکته‌ای که باید به آن توجه کرد، این است که توافق امضاء شده با نسخه‌های پیشین تفاوت‌های فاحشی دارد و این موضوع می‌تواند به خوبی نشان دهد که ایالات‌متحده در بیشتر مفاد توافق از پیش‌نویس‌های قبلی عقب‌نشینی کرده است.

در یکی از نسخه‌های اولیه این توافق‌نامه، درآمد حاصل از مواد معدنی و منابع طبیعی دیگر اوکراین، به عنوان غرامت ایالات متحده برای کمک‌های نظامی ارائه شده به این کشور، در نظر گرفته شده بود. اما در سند نهایی، کمک نظامی ارائه شده توسط واشنگتن به کی‌یف، به عنوان کمک طرف آمریکایی در نظر گرفته شده است نه وام کی‌یف. در عین حال، وجوهی که ایالات متحده پس از امضای توافق‌نامه به اوکراین اختصاص می‌دهد، سرمایه‌گذاری‌های آنها در صندوق مشترک محسوب خواهد شد.

مسائل امنیتی: اوکراین از درخواست اصلی خود مبنی بر ارائه ضمانت‌های امنیتی از سوی ایالات متحده به عنوان بخشی از این توافق‌نامه صرف نظر کرده است. همین درخواست بود که در نهایت به دیدار جنجالی بین زلنسکی و ترامپ در دفتر بیضی شکل در ماه فوریه منجر شد.

دسترسی انحصاری برای ایالات متحده: اگرچه این توافق دسترسی ترجیحی ایالات متحده به ثروت‌های معدنی اوکراین را تضمین می‌کند، اما هیچ گونه حق انحصاری را برخلاف نسخه‌های پیش‌نویس تضمین نمی‌کند.

منابع موجود: این قرارداد محدود به پروژه‌های جدید است، به این معنی که ایالات متحده و اوکراین برای سودآوری باید در سرزمین‌های اوکراین سرمایه‌گذاری کنند. استخراج از معادن فعال موجود که در حال حاضر برای دولت اوکراین درآمدزایی دارند، از این توافق مستثنی هستند.

چشم‌انداز ادامه کمک‌های نظامی آمریکا به اوکراین

بسیاری از کارشناسان معتقدند که این توافق از نظر سیاسی برای اوکراین مفید خواهد بود تا بتواند به همکاری خود با ایالات متحده ادامه دهد، به نحوی که پیش‌بینی می‌کنند کمک‌های نظامی آمریکا به این کشور افزایش یابد. تیموفی میلوانوف، وزیر اقتصاد سابق اوکراین و رئیس فعلی دانشکده اقتصاد کیف، در شبکه مجازی خود نوشت: «این یک پیروزی بزرگ سیاسی و دیپلماتیک برای اوکراین است. این به ترامپ یک پیروزی سیاسی داخلی و در نتیجه نگرش مثبت‌تری نسبت به اوکراین می‌دهد. اوکراین توانست در این توافق از منافع خود محافظت کند. تمام خواسته‌های سخت‌گیرانه طرف مقابل، با وجود فشار دیوانه‌واری که تصورش سخت است، برای اوکراین لغو شد.»

بلافاصله پس از امضای توافق، اطلاعاتی در رسانه‌ها منتشر شد مبنی بر اینکه دولت ترامپ، برای اولین بار از زمان دومین مراسم تحلیف خود به عنوان رئیس جمهور آمریکا، با فروش سلاح به ارزش 50 میلیون دلار به اوکراین موافقت کرده است.

تضمین‌های امنیتی آمریکا به اوکراین

تحلیلگران تاکید می‌کنند که این سند هیچ تضمین امنیتی برای اوکراین از سوی ایالات متحده به همراه ندارد، اگرچه این ایده‌ای است که زلنسکی هنگام امضای توافق‌نامه، به ویژه در ازای دسترسی به منابع معدنی اوکراین، مطرح کرده بود. از همین‌ رو به نظر می‌رسد این توافق بیشتر جنبه سیاسی دارد. این توافق تلاشی برای تجدید روابط اوکراین با ایالات متحده است، اما شامل ضمانت‌های امنیتی نمی‌شود و این یک مشکل واقعی برای اوکراین است. اوکراین تاکنون بیش از ۳۰۰ توافقنامه امنیتی با شرکای بین المللی امضاء کرده است که برای امنیت این کشور مفیدتر از توافقنامه با آمریکا در مورد صندوق سرمایه گذاری است.

در شرایط فعلی هنوز هیچ‌کس در واشنگتن نمی‌خواهد درباره تضمین‌های امنیتی صحبت کند. در نتیجه، هیچ چشم‌اندازی برای آینده نزدیک در جهت تأمین سلاح‌های جدید، کمک‌های نظامی یا حتی بشردوستانه از سوی ایالات‌ متحده وجود ندارد. بنابراین، این توافق را نمی‌توان به‌طور جدی به‌عنوان تضمین امنیتی برای اوکراین در نظر گرفت.

در این قرارداد یک نکته ظریف وجود دارد که ترامپ آن ‌را به عنوان یک تضمین امنیتی به طرف اوکراینی فروخته است. در زمان ارائه نسخه اولیه قرارداد مواد معدنی، زمانی که از ترامپ در خصوص تضمین‌های امنیتی ایالات‌ متحده برای اوکراین سوال پرسیده شد، رئیس‌جمهور آمریکا در پاسخ گفت: «زمانی که ما مالکیت معادن در اوکراین را بدست بیاوریم، مطمئنا برای حفاظت از معادن و سرمایه‌های خود در اوکراین از نیروهای نظامی استفاده خواهیم کرد. این نیروها نه در قالب یک ماموریت نظامی برای دفاع از اوکراین، بلکه به عنوان نیروهای حافظ منافع و سرمایه‌های ایالات‌ متحده در این کشور حضور پیدا خواهند کرد و در نتیجه اگر طرف روس در حملات خود به اوکراین دچار اشتباه شود و منافع ایالات‌ متحده یا نیروهای محافظ آن را مورد هجوم قرار دهد، مطمئنا با پاسخ آمریکا مواجه خواهد شد.»

در نسخه به روز شده توافق، طرف آمریکایی مدعی است حضور شرکت‌ها و منافع ایالات‌متحده در اوکراین بهترین تضمین امنیتی ارائه شده از سوی واشنگتن به کی‌یف خواهد بود.

نتیجه‌گیری

با بررسی زوایای مختلف توافق امضاء شده میان ایالات متحده و اوکراین می‌توان نتیجه گرفت که این توافق، زمینه را برای روابط بلندمدت‌تر بین ایالات متحده و اوکراین فراهم می‌کند، اگرچه این سند هیچ تضمین قطعی برای سود آمریکا در سال‌های بعدی دولت ترامپ ارائه نمی‌دهد.

با این حال، نکته اصلی این توافق، جنبه نمادگرایی آن است. ترامپ باید احساس می‌کرد که آمریکا چیزی از کی‌یف دریافت کرده است. از سوی دیگر اوکراین نیز باید نشان می‌داد که رابطه‌اش با کاخ سفید کارآمد و رو به بهبود است. همچنین متحدان اوکراین نیز نیاز داشتند که این توافق انجام شود تا حواس‌ها از بحث پیچیده کمک نظامی و روند صلح واقعی که اکنون باید بر روی آن تمرکز شود، منحرف شود.

متن این توافق همچنین شامل دو عبارت است که به طور مشخص برای کیف خوشایند خواهد بود. اول، به «ویرانی گسترده ناشی از تهاجم تمام عیار روسیه به اوکراین» اشاره دارد. بیانیه‌ای صریح و تند از سوی کاخ سفید که اغلب ترجیح داده است از موضع خود در خصوص کرملین کوتاه بیاید. همچنین توضیح این مورد که «اوکراین چگونه ممکن است از ایالات متحده سلاح بخرد» برای کی‌یف با توجه به برتری میدانی روسیه، امری حیاتی است.

ماهیت نمادین این سند تا حدی به دلیل چشم‌اندازهای بلندمدت آن و میزان تغییرات سیاسی احتمالی در سال‌های آتی، برای شروع جذب پول به خزانه ایالات متحده مورد نیاز است. اگر جنگ فردا تمام شود، نه کیف و نه واشنگتن، بیش از سه سال دیگر دولت‌های یکسانی نخواهند داشت. بنابراین، به نظر می‌رسد که این توافق گسترده، عظیم و متحول‌کننده است، اما در عین حال تأثیر آن بر خط مقدم درگیری فوری نیست، بلکه عمدتاً نمادین است و می‌توان آن را به یک چسب زخم فوری تشبیه کرد. قراردادی متناقض و پیچیده، که احتمالاً برای ترامپ به اندازه کافی، قابلیت بازی رسانه‌ای دارد.