دکتر حسین ابراهیم نیا – پژوهشگر مسائل مصر

مصر از دیرباز نقش محوری در فرآیند صلح فلسطین و رژیم اسرائیل ایفا کرده و در مذاکرات آتش‌بس و میانجی‌گری میان حماس و این رژیم مشارکت فعال داشته است. به دلیل موقعیت جغرافیایی این کشور و هم‌مرز بودن با غزه، مصر به‌ویژه نگران پیامدهای بی‌ثباتی در این منطقه برای امنیت داخلی خود است و به همین دلیل بسیار در تلاش است تا از تشدید درگیری‌ها جلوگیری نماید. اما در سطح منطقه‌ای، مصر ضمن اینکه تلاش می‌کند توازن قدرت را در خاورمیانه حفظ کرده و روابط خود را با کشورهای عربی مانند عربستان سعودی و امارات متحده عربی تقویت کند، در بحران‌هایی چون سوریه، یمن و لیبی نیز نقشی فعال ایفا کرده است. علاوه بر این، مصر به‌طور مستمر روابط استراتژیک خود را با کشورهای غربی و ایالات متحده آمریکا تقویت می‌کند. در عرصه داخلی، نگرانی‌های کشور مصر از تهدیدات ناشی از جریان‌های اسلام‌گرای رادیکال، که ممکن است از بحران‌های منطقه‌ای مانند غزه بهره‌برداری کنند، موجب حساسیت بالای این کشور در مسائل امنیتی شده است.

در همین راستا، غزه به‌عنوان یک منطقه با جمعیت فشرده و در کانون بحران‌های سیاسی، انسانی و نظامی، همچنان یکی از مناقشه‌برانگیزترین مناطق خاورمیانه است. مصر به‌عنوان یک بازیگر کلیدی با منافع جغرافیایی و سیاسی در غزه، همواره در تلاش برای مدیریت بحران‌های انسانی و تسهیل آتش‌بس‌ها بوده است. اما تحولات اخیر از جمله مطرح شدن گزارش‌هایی مبنی بر جابجایی موقت ۵۰۰ هزار فلسطینی از غزه به شمال سینا و تشکیل کمیته‌ای فلسطینی برای مدیریت غزه، نگرانی‌هایی را درباره تغییرات سیاست خارجی مصر و تأثیرات آن بر آینده غزه ایجاد کرده است. این تحولات ممکن است پیامدهای زیادی برای روند صلح و ثبات در غزه و منطقه داشته باشد. از طرف دیگر مصر از دیرباز درگیر مسأله فلسطین و درگیری‌های فلسطینیان با رژیم اسرائیل بوده است. این کشور به‌ویژه به دلیل موقعیت جغرافیایی و روابط تاریخی‌اش با فلسطینیان، در سال‌های گذشته در زمینه میانجی‌گری در مذاکرات آتش‌بس و تسهیل تعاملات میان رژیم اسرائیل و فلسطینیان، به‌ویژه گروه‌هایی چون حماس، نقش بارزی داشته است. همچنین، این کشور به‌عنوان میزبان بسیاری از پناهندگان فلسطینی و یک بازیگر مهم در فرآیندهای سیاسی منطقه‌ای شناخته می‌شود. با این حال، مصر همواره در کنار حمایت از حقوق فلسطینی‌ها، نگران نفوذ گروه‌های افراطی و تروریستی مانند داعش در غزه بوده است.

اما اخیراً گزارش‌هایی منتشر شده مبنی بر اینکه ممکن است مصر در نظر داشته باشد که تا ۵۰۰ الی 700 هزار نفر از ساکنان غزه را به‌طور موقت به شمال سینا منتقل کند. البته این گزارش‌ها با واکنش سریع دولت مصر مواجه شد به طوری که این ادعاها را سریعاً تکذیب کرد و اعلام نمود که هیچ تصمیمی برای جابجایی جمعیت غزه به سینا اتخاذ نشده است. این تکذیبیه ممکن است بخشی از یک سیاست و استراتژی دفاعی باشد که هدف آن حفظ وجهه مصر به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای است که از هیچ‌گونه جابجایی جمعیت در غزه حمایت نمی‌کند.

یکی دیگر از تحولات مهم که کمتر به آن توجه شد، اعلام تشکیل کمیته‌ای فلسطینی برای مدیریت غزه به مدت شش ماه است. این کمیته از شخصیت‌های فراجناحی، غیر حزبی و تکنوکرات تشکیل خواهد شد و مسئولیت اداره غزه را به‌طور موقت برعهده خواهد گرفت. این اقدام نشان‌دهنده تغییرات عمده در سیاست‌های این کشور به‌ویژه در قبال حماس است که همواره روابط نزدیکی با مصر داشته است. همچنین وزیر خارجه مصر اعلام نموده است که در زمینه حکمرانی غزه توافقی مبنی بر تشکیل کمیته‌ای از شخصیت‌های آکادمیک و فراحزبی حاصل شده است که به گروه‌ها و جناح‌های سیاسی و نظامی فلسطینی هیچ‌گونه وابستگی ندارند. این کمیته تنها به مدت شش ماه مسئول اداره غزه خواهد بود و در نهایت قرار است که تشکیلات خودگردان فلسطین مسئولیت کامل را بر عهده گیرد.

اما نکته اساسی اینکه تکذیب سریع گزارش‌ها مبنی بر جابجایی ساکنان غزه به شمال سینا، در حالی که یک اقدام دفاعی به نظر می‌رسد، سوالاتی را در مورد اهداف بلندمدت مصر و نحوه ارتباط این کشور با غزه ایجاد می‌کند. علاوه بر این، از یک سو، مصر تمایل دارد تا از هرگونه اقدام که ممکن است باعث جابجایی بزرگ جمعیت از غزه شود، خودداری کند. چنین اقدامی می‌تواند پیامدهای انسانی و امنیتی جدی به همراه داشته باشد و ممکن است باعث بی‌ثباتی در شمال سینا شود، منطقه‌ای که خود هم‌اکنون با تهدیدات امنیتی مواجه است. بنابراین، به نظر می‌رسد که مصر تلاش دارد جایگاه خود را به‌عنوان یک قدرت منطقه‌ای حفظ کند که در بازسازی غزه مشارکت دارد اما بدون اینکه مسئولیت جابجایی جمعیت را بر عهده بگیرد. از سوی دیگر، تشکیل کمیته‌ای تکنوکرات برای اداره موقت غزه نشان‌دهنده تمایل مصر به ایفای نقشی بیشتر در آینده غزه است. این کمیته قرار است بدون دخالت گروه‌هایی مانند حماس، مسئولیت اداره غزه را به‌طور موقت بر عهده گیرد. این تحول می‌تواند بازتابی از تغییرات در روابط مصر با حماس باشد. مصر ممکن است در تلاش باشد تا به‌واسطه حمایت از تشکیلات خودگردان فلسطین و جلوگیری از نفوذ حماس، تعادل جدیدی در غزه ایجاد کند. این اقدام ممکن است بخشی از استراتژی بزرگتر مصر برای ایجاد یک دولت فلسطینی متحد و تحت کنترل تشکیلات خودگردان باشد که به‌طور فزاینده با سیاست‌های اسلام‌گرایانه مخالف است.

اما این تغییرات در رویکرد مصر نسبت به غزه می‌تواند پیامدهای زیادی برای آینده این منطقه داشته باشد. در ادامه به برخی از مهم‌ترین پیامدها اشاره می‌شود:

1. تشدید شکاف‌های سیاسی فلسطینی: تشکیل کمیته‌ای تکنوکرات برای اداره غزه، به‌ویژه اگر حماس از آن کنار گذاشته شود، می‌تواند شکاف‌های موجود در سیاست داخلی فلسطین را عمیق‌تر کند. حماس ممکن است؛ این اقدام را به‌عنوان حمله به مشروعیت خود در غزه تلقی کند و این امر می‌تواند موجب افزایش تنش‌ها و مخالفت‌ها در داخل غزه و سایر مناطق فلسطینی شود.
2. تأثیرات انسانی: وضعیت انسانی غزه در صورت ادامه بی‌ثباتی سیاسی می‌تواند وخیم‌تر شود. نبود یک دولت فلسطینی متحد و کارآمد می‌تواند مانع از رسیدگی به بحران‌های بهداشتی، آموزشی و اقتصادی در غزه شود. بی‌ثباتی در غزه به‌ویژه در زمینه تأمین خدمات اولیه، باعث بروز مشکلات بیشتر برای مردم این منطقه خواهد شد.
3. افزایش افراط‌گرایی و تروریسم: در صورت کاهش نفوذ حماس در غزه، ممکن است گروه‌های افراطی دیگر مانند داعش یا دیگر سازمان‌های جهادی از این خلأ قدرت بهره‌برداری کنند. این امر می‌تواند باعث گسترش خشونت‌ها و تشدید بی‌ثباتی در غزه و مناطق اطراف آن شود.
4. اختلال در روابط مصر و رژیم اسرائیل: هر گونه دخالت مستقیم مصر در مدیریت غزه ممکن است روابط این کشور با رژیم اسرائیل را پیچیده‌تر کند. اسرائیل نگرانی‌های جدی از بازگشت فعالیت‌های نظامی در غزه و افزایش تهدیدات امنیتی در مرزهای خود دارد. مصر تلاش می‌کند تا این تحولات به مانعی در روابط مثبت و امنیتی خود با رژیم اسرائیل تبدیل نشود.
5. تهدیدات امنیتی برای شمال سینا: هرگونه جابجایی جمعیتی از غزه به شمال سینا می‌تواند خطرات امنیتی جدی برای این منطقه ایجاد کند. شمال سینا هم‌اکنون با مشکلات امنیتی قابل توجهی از جمله فعالیت‌های شبه‌نظامیان مواجه است و هرگونه جابجایی جمعیت می‌تواند موجب پیچیده‌تر شدن وضعیت شود.

در همین راستا در جمع بندی نهایی شکی نیست که رویکرد مصر به غزه در سال‌های اخیر تغییرات استراتژیک قابل توجهی را تجربه کرده است که هدف آن مدیریت بحران غزه بدون پذیرش مسئولیت‌های انسانی و مالی مستقیم است. مصر به‌ویژه با تأکید بر تشکیل کمیته‌ای تکنوکرات برای اداره موقت غزه و رد گزارش‌هایی مبنی بر جابجایی جمعیت غزه به شمال سینا، سعی دارد نقش اساسی در آینده این منطقه ایفا کند، اما در عین حال از درگیری‌های داخلی فلسطینیان و بحران انسانی که غزه با آن روبه‌رو است، دوری کند. این رویکرد جدید مصر ممکن است به‌طور مستقیم بر روابط آن با گروه‌های فلسطینی، به‌ویژه حماس، تأثیر بگذارد و شکاف‌های موجود میان حماس و تشکیلات خودگردان فلسطین را عمیق‌تر کند. مصر می‌خواهد با کنار گذاشتن گروه‌های فلسطینی از اداره غزه و تأسیس کمیته‌ای غیرحزبی، فضایی بی‌طرفانه برای بازسازی غزه ایجاد کرده و از درگیری‌های جناحی اجتناب کند. با این حال، این رویکرد می‌تواند به بی‌ثباتی بیشتر در داخل غزه منجر شده و تشدید بحران انسانی را به دنبال داشته باشد. تکذیب گزارش‌ها مبنی بر جابجایی جمعیت غزه به سینا نیز به‌وضوح نشان‌دهنده نگرانی مصر از پیامدهای امنیتی و انسانی چنین اقدامی است، به‌ویژه که مصر نگران تأثیرات منفی بر وضعیت امنیتی شمال سینا و روابط خود با کشورهای عربی است. این تغییرات در سیاست مصر همچنین ممکن است بر روابط آن با رژیم اسرائیل و کشورهای منطقه‌ای مانند عربستان سعودی و امارات تأثیر بگذارد، زیرا ممکن است موجب افزایش نفوذ گروه‌های مقاومت در غزه و پیچیدگی‌های بیشتر در بحران‌های امنیتی و سیاسی شود. به‌طور کلی، مصر در رویکرد سیاست خارجی اش همواره مراقب است که سیاست جدیدش سبب پیچیدگی‌های بیشتر در حوزه اجتماعی و سیاسی داخلی فلسطین و تأثیرات منفی در وضعیت انسانی غزه نشود و همچنین تأثیرات این سیاست‌ها بر روابط منطقه‌ای و بین‌المللی را در نظر بگیرد. اما نکته نهایی این است که در نهایت، سیاست خارجی مصر در قبال غزه، به‌عنوان یک میانجیگر، سعی دارد به‌طور هم‌زمان تأمین منافع امنیتی رژیم اسرائیل و جایگاه فلسطینی‌ها و حفظ ثبات داخلی و منطقه‌ای را مد نظر قرار دهد.