مریم وریج کاظمی – دکتری جغرافیای سیاسی

دولت‌های بایدن و ترامپ، «کواد» را کلیدی برای تمرکز بیشتر بر منطقه ایندو-پاسیفیک، به‌ویژه به‌عنوان وزنه‌ای در برابر اقدامات چین به شمار می‌آورند. از این رو اعضای «کواد» خود را جایگزینی مناسب برای چین می‌بینند که می‌توانند با ارائه تنوع در زنجیره تأمین و جایگزینی برای پشتیبانی زیرساخت‌ها، با سیستم چین‌محور در آسیا رقابت کنند و خطر وابستگی بیش از حد کشورهای منطقه به چین را کاهش دهند.

ضمن اینکه کارشناسان معتقدند «کواد» به‌تدریج در حال تبدیل شدن به «مرکز فعالیت‌های جدید» است؛ زیرا آمریکا از کشورهای آسیایی می‌خواهد انرژی و مواد معدنی موردنیاز خود را از کشوری غیر از چین تأمین کنند. اما از نظر کارشناسان عمدتاً چینی، بعید است که این چهار کشور، علیرغم اینکه اولین، سومین، پنجمین و سیزدهمین اقتصادهای بزرگ جهان هستند، بتوانند جایگزین اقتصادی چین در منطقه ایندو-پاسیفیک شوند.

با این حال مشخص نیست که آیا چهار قدرت عضو «کواد» می‌توانند فرصت‌های همکاری بین خود را به حداکثر برسانند و در عین حال اطمینان حاصل کنند که رقابت‌های ژئوپلیتیکی گسترده‌تر دوباره بر این گروه غلبه نمی‌کند. در این چارچوب، هیچ تعهد مشخصی از سوی ایالات متحده برای دسترسی بیشتر اعضای «کواد» به بازار ایالات متحده وجود ندارد و این گروه فاقد مکانیسم‌های اجرایی است.

به هر حال، در فضای سیاسی ایالات متحده، پیشنهاد قراردادهای تجاری بین‌المللی و حتی تصویب آن چالش‌برانگیز است. این واقعیت موضع «کواد» را در منطقه تضعیف کرده است، زیرا بسیاری از کشورها نگران هستند که اعضای آن اراده و منابع لازم برای تأثیرگذاری در رسیدگی به بسیاری از بحران‌های فعلی را ندارند. در واقع، هر چشم‌انداز مشترکی برای منطقه باید شامل تلاشی مستمر و هدفمند برای رسیدگی به مسائلی از جمله تضمین امنیت تا ارتقاء توسعه اقتصادی باشد که برای اعضا بسیار مهم است.

از سوی دیگر، به نظر می‌رسد به دلیل مبهم بودن مفهوم ایندو-پاسیفیک برای اعضای «کواد»، همچنین عدم حضور اندونزی در این مشارکت، کارآیی مؤثری در بر نخواهد داشت. ضمن اینکه روابط اقتصادی-تجاری چین با هر یک از اعضای «کواد»، چالش مهمی برای این اتحاد چهارگانه به شمار می‌آید.

از دیگر چالش‌های مهمی که اتحاد چهارگانه «کواد» با آن روبه‌روست، تعمیق روابط چین با ایران در قالب مؤلفه‌هایی نظیر توسعه کریدورها، حمل‌ونقل و ترانزیت، دیپلماسی و امنیت انرژی است که می‌تواند جهت‌گیری سیاست‌های مدنظر گفت‌وگوی چهارجانبه امنیتی را تحت تأثیر قرار دهد.

به هر حال، ایران به دلیل موقعیت جغرافیایی و بنیان‌های ژئوپلیتیکی در اجرا و توسعه پروژه ژئواکونومیک «کمربند و جاده» چین نقش ویژه‌ای دارد و در این میان، قابلیت‌های منحصربه‌فرد کریدوری و مسیرهای ترانزیتی زمینی-هوایی-دریایی موردنظر است.

پیگیری طرح کمربند و جاده باعث شکل‌گیری رقابت‌های ژئوپلیتیکی در شاخک‌های منطقه ایندو-پاسیفیک، از جمله خلیج فارس و دریای عمان، میان چین و هند می‌شود. لازم به ذکر است که هند همواره به دنبال فرصت‌هایی برای مقابله با چین در فضای پیرامونی خود است و تمایل زیادی دارد تا با قدرت‌های خارجی برای دنبال کردن اهداف مشترک متحد شود.

ایالات متحده، هند را به‌عنوان شریکی استراتژیک و مهم، کارآمد برای رهبری جنوب آسیا و اقیانوس هند، فعال و متصل به آسیای جنوب شرقی، همچنین قدرتی پویا در گفت‌وگوهای چهارجانبه امنیتی «کواد» در نظر می‌گیرد که توانایی به چالش کشیدن چین را دارد. از این رو، به باور مقامات چینی، هند نقشی را که ایالات متحده می‌خواهد در منطقه ایفا کند، بر عهده گرفته است.

شکی نیست که هند کریدور اقتصادی چین و پاکستان را چالشی برای منافع ژئوپلیتیک، ژئواستراتژیک و ژئواکونومیک خود می‌داند که می‌تواند در ارتباطات این کشور برای اتصال با کشورهای آسیای مرکزی و افغانستان خلأهایی ایجاد کند. از این رو، هند علاقه‌مند است سیاست‌های تجاری خود را با ایران پیگیری یا هماهنگ کند.

از نظر هند، ایران در اجرای طرح‌هایی برای ساخت روابط سیاسی و اقتصادی دوجانبه از طریق مؤلفه‌های ژئواکونومی و کریدورهای ترانزیتی می‌تواند در انسجام و پایداری این‌گونه همکاری‌ها تأثیرگذار باشد.

از سوی دیگر، بررسی‌ها و تحقیقات صورت‌گرفته نشان می‌دهد کریدور ترانزیتی چین از پاکستان بسیار پرهزینه، وقت‌گیر و تا حدی ناامن است. به‌طوری‌که همراه با هزینه‌های حمل‌ونقل زمینی، زمان اقامت در بنادر دریایی پاکستان و ترخیص کالا از گمرکات در بنادر و گذرگاه‌های مرزی، طولانی‌ترین زمان را در میان کریدورهای برنامه همکاری اقتصادی منطقه‌ای آسیای مرکزی دارد. با توجه به این ملاحظات، ایران به دلیل امن و مطمئن بودن مسیر نسبت به پاکستان (بندر کراچی و بندر گوادر)، بهترین کریدور برای گسترش تجارت بین‌المللی در نظر گرفته می‌شود.

در شرایط بازی ژئواستراتژیک بزرگ میان چین و اعضای اتحاد چهارگانه «کواد»، به‌ویژه هند، اهمیت فزاینده ایران بیش از پیش موردتوجه قرار گرفته است. هر یک از این کشورها تلاش دارند در یک چشم‌انداز استراتژیک به‌سرعت در حال تغییر، منافع خود را به پیش ببرند. بی‌شک، برای ایران دستاوردهای استراتژیک بالقوه‌ای با تمرکز بر قدرت تجاری-اقتصادی وجود دارد که می‌تواند از روابط دوجانبه میان دو طیف به دست آورد. البته این امر تا زمانی میسر است که ثبات محیط امنیتی ایران حفظ شود.

به هر حال، ایران عمیقاً نسبت به منافع و نیات اعضای «کواد» در منطقه بدبین است. از این رو، به نظر می‌رسد رقابت‌های ژئوپلیتیکی میان چین و اعضای «کواد»، ایران را با محیط اقتصادی چالش‌برانگیز و سطوح قابل‌توجهی از تهدیدات مواجه سازد. این رفتارها به اتخاذ تصمیمات سخت برای ایران در جهت تطبیق اولویت‌های خود با منافع اعضای «کواد» و یا همکاری امنیتی عمیق با چین و سایر رقبای منطقه‌ای اتحاد چهارگانه منجر خواهد شد.

به هر حال، موضع جسورانه ایران در قبال چنین رویکردی، مبتنی بر تعهد مداوم و بلندمدت برای ایجاد شرایط لازم جهت تأمین منافع ملی و ثبات امنیتی‌اش خواهد بود.