رضا مجیدزاده – پژوهشگر حوزه اقتصاد

ابتدا در سال 2018، پنج کشور بنیان‌گذار بریکس بر آن شدند تا ارزی واحد را برای کشورهای عضو بریکس طراحی کنند؛ ایده‌ای که پس از اعمال تحریم‌ها علیه روسیه در سال 2023 پررنگ‌تر شده و سیستم پرداخت بریکس نیز مطرح گردید. البته پیش از این نیز، چین در واکنش به تحریم‌های احتمالی ایالات متحده برای تصویب قانون امنیتی هنگ‌کنگ در کنگره ملی خود، به بانک‌های چینی اعلام کرد تا از سوئیفت فاصله بگیرند. این خواست فقط به کشورهای بریکس، محدود نشد، بلکه کشورهای دیگری از جمله ایران که مشمول تحریم‌های بین‌المللی ایالات متحده قرار گرفته بودند نیز به این گزینه، تمایل نشان دادند. اما هنوز پول بریکس به مرحله اجرا نرسیده است و در صورت تحقق، کاربرد آن به مثابه واسطه معاملات در بین اعضای بریکس و کشورهای دوست بریکس خواهد بود، چنانکه می‌توان گفت که دومین ارز اتحادیه‌ای پس از یورو پدیدار خواهد شد.

از منظر تئوری، پول بریکس برای این که به عنوان پول، دارای اعتبار و در میان دست کم اعضای بریکس، پذیرفته شود، باید سه کارکرد اصلی را داشته باشد: وسیله سنجش ارزش؛ وسیله انجام مبادله و وسیله ذخیره ارزش. هر سه کارکرد دال بر این است که یک پول مورد پذیرش همه افراد، سازمان‌ها و واحدهایی است که در قلمروی پوشش آن پول قرار دارند. البته کارکرد سوم در شرایط ریسک و نااطمینانی موضوعیت پیدا می‌کند و ریسک دارایی‌های غیرپولی افزایش می‌یابد. کارکرد اول پس از طراحی یک سیستم تکمیل کننده بین اعضای بریکس و بریکس پلاس میسر می‌شود؛ کشورهای بریکس نزدیک به یک سوم از تولید ناخالص ‌داخلی جهان را در اختیار دارند و این مکملیت میسر است؛ همین که کارکرد اول تحقق یافت آنگاه کارکرد دوم نیز فعال می‌شود و با توجه به سهم تقریبا یک پنجمی اعضای بریکس و اعضای جدید از تجارت جهانی (از نظر صادرات و واردات)، تحقق آن دور از ذهن نیست. افزون بر این، به زودی بریکس نیمی از جمعیت جهان را نیز تشکیل خواهد داد. اما باید توجه داشت که در کنار این واقعیت‌ها، اعضای اصلی بریکس از جمله هند و چین با ایالات متحده تجارت گسترده‌ای دارند و این تجارت به معنای استمرار تقاضای آنها برای دلار نیز هست و از این رو، نمی‌توان گفت که پول بریکس دلار را از میدان به در می‌کند و در بهترین حالت می‌تواند همانند یورو، رقیبی برای دلار باشد و نقش مسلط آن در اقتصاد و تجارت جهانی را تضعیف کند.

اگرچه، واکنش آمریکا به اجلاس بریکس نیز نشانگر این ظرفیت بالای پول بریکس است به طوری که تضعیف دلار و ایجاد جایگزینی برای سوئیفت را تهدیدی برای دمکراسی در جهان قلمداد کرده است. آینده رقابت احتمالی بین پول بریکس و دلار به عواملی از قبیل فرجام جنگ اوکراین و موقعیت جدید روسیه در اقتصاد سیاسی بین‌المللی، رقابت فناورانه- اقتصادی چین و آمریکا و به خصوص توانایی چین در ادامه پرقدرت استراتژی «ساخت چین 2025» از یک طرف و رویکرد آمریکا به تورم و مسئله بدهی‌های ملی این کشور به خصوص با توجه به کمک‌های مالی هنگفت این کشور به رژیم اسرائیل بستگی دارد. هرچند که که از نظر تجارت بین‌المللی، بدهی ملی یک کشور،‌ نشانگر ضعف آن نیست و اعتبار بین‌المللی یک کشور را منعکس می‌سازد، اما اثر آن بر تضعیف ارزش پول ملی می‌تواند چالش‌آفرین باشد.