شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: رقابت سالهای اخیر میان آمریکا و چین هم مناطق جغرافیایی مختلف از جمله هندوپاسیفیک، غرب آسیا، قطب شمال و جنوب و آفریقا را در بر میگیرد و هم در حوزههای مختلف مانند اقتصادی و فناوری جاری است. در این میان، یک رقابت راهبردی نیز در منطقه خلیج فارس در حوزههای اقتصادی، فناورانه و نظامی شکل گرفته است.
شورای راهبردی آنلاین-رصد: «سفر دونالد ترامپ به چین نمایشی بزرگ بود که چیز زیادی برای نشان دادن نداشت. ترامپ که در سفری دو روزه به پکن در دیدارها و مراسمات مختلفی شرکت کرد، گفت که او و شی جین پینگ «بسیاری از مشکلات مختلف را رفع کردهاند» اما به نظر نمیرسد آنها در خصوص مسایلی که با دقت دنبال میشود، از تجارت و فناوری تا جنگ ایران، به توافقاتی مهم دست یافته باشند.»
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: گفتمان رایج در حوزه امنیت انرژی اروپا طی دو دهه گذشته بر محور تنوعبخشی به منابع تأمین و کاهش تدریجی وابستگی به انرژیهای فسیلی شکل گرفته است. این روایت، که بهویژه پس از بحران گاز اوکراین در سال ۲۰۰۶ و تشدید آن در ۲۰۱۴ و ۲۰۲۲ قوت گرفت، بر این فرض استوار بود که اروپا میتواند از طریق سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، واردات گاز طبیعی مایع از منابع متنوع و ایجاد زیرساختهای جدید، خود را از آسیبپذیریهای ژئوپلیتیک ناشی از وابستگی به تأمینکنندگان خاص رها سازد. با این حال، تحلیل دقیقتر دادههای تجاری انرژی و بررسی ساختار زنجیره تأمین جهانی نفت و گاز، تصویری متفاوت ارائه میدهد. اروپا نهتنها نتوانسته است وابستگی خود به خلیج فارس را بهطور معنادار کاهش دهد، بلکه در برخی بخشها، بهویژه در واردات گاز طبیعی مایع، این وابستگی عمیقتر شده است. این واقعیت، که اغلب در گفتمان عمومی نادیده گرفته میشود، پرسشهای بنیادینی درباره پایداری استراتژیهای امنیت انرژی اروپا و تأثیر آن بر معادلات قدرت منطقهای مطرح میکند.
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: در جنگهای مدرن، همیشه تصور بر این بوده است که هرچه سلاح گرانتر و پیشرفتهتر و متعلق به شرکتهای معروف و نامدار باشد، پیروزی قطعیتر خواهد بود. اما تحولات جبهه شمالی فلسطین اشغالی در ماههای اخیر، این باور قدیمی را به چالش کشیده است. جایی که ارتش رژیم صهیونیستی با داشتن پیشرفتهترین سامانههای پدافندی همچون گنبد آهنین، داوود و فلاخن و نیز جنگندههای نسل پنجم اف-۳۵ و تانکهای مرکاوا و سایر تجهیزات مدرن که در کمتر کشوری در جهان وجود دارند، در مقابل پهپادهای چندصد دلاری حزبالله لبنان عملاً درمانده شده است. اعتراف تلخ بنیامین نتانیاهو درباره ناتوانی در مقابله با این تهدید و دستور او برای تخصیص بودجهای نامحدود به منظور یافتن راهحل، نمایانگر این واقعیت است که دوران برتری محض فناوریهای گرانقیمت به پایان رسیده است.
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: سفر اخیر رئیسجمهور آمریکا به چین از جنبههای مختلف حائز اهمیت است؛ چرا که چین به عنوان دومین قدرت اقتصادی جهان و یک اقتصاد رو به رشد شناخته میشود. همچنین چینیها در زمینههای مختلف، از جمله بخشهای فضایی، هوش مصنوعی و صنایع نظامی در حال پیشرفت هستند؛ به گونهای که در بخش نظامی، در حالی که پیشتر فاقد ناو هواپیمابر بودند، اکنون سومین ناو هواپیمابر خود را در اختیار دارند. از سوی دیگر، آمریکا به عنوان یک ابرقدرت، چین را همواره به عنوان رقیب خود نگریسته است و اکنون نیز به عنوان رقیب خود میبیند.
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: رقابت سالهای اخیر میان آمریکا و چین هم مناطق جغرافیایی مختلف از جمله هندوپاسیفیک، غرب آسیا، قطب شمال و جنوب و آفریقا را در بر میگیرد و هم در حوزههای مختلف مانند اقتصادی و فناوری جاری است. در این میان، یک رقابت راهبردی نیز در منطقه خلیج فارس در حوزههای اقتصادی، فناورانه و نظامی شکل گرفته است.
شورای راهبردی آنلاین-رصد: «سفر دونالد ترامپ به چین نمایشی بزرگ بود که چیز زیادی برای نشان دادن نداشت. ترامپ که در سفری دو روزه به پکن در دیدارها و مراسمات مختلفی شرکت کرد، گفت که او و شی جین پینگ «بسیاری از مشکلات مختلف را رفع کردهاند» اما به نظر نمیرسد آنها در خصوص مسایلی که با دقت دنبال میشود، از تجارت و فناوری تا جنگ ایران، به توافقاتی مهم دست یافته باشند.»
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: گفتمان رایج در حوزه امنیت انرژی اروپا طی دو دهه گذشته بر محور تنوعبخشی به منابع تأمین و کاهش تدریجی وابستگی به انرژیهای فسیلی شکل گرفته است. این روایت، که بهویژه پس از بحران گاز اوکراین در سال ۲۰۰۶ و تشدید آن در ۲۰۱۴ و ۲۰۲۲ قوت گرفت، بر این فرض استوار بود که اروپا میتواند از طریق سرمایهگذاری در انرژیهای تجدیدپذیر، واردات گاز طبیعی مایع از منابع متنوع و ایجاد زیرساختهای جدید، خود را از آسیبپذیریهای ژئوپلیتیک ناشی از وابستگی به تأمینکنندگان خاص رها سازد. با این حال، تحلیل دقیقتر دادههای تجاری انرژی و بررسی ساختار زنجیره تأمین جهانی نفت و گاز، تصویری متفاوت ارائه میدهد. اروپا نهتنها نتوانسته است وابستگی خود به خلیج فارس را بهطور معنادار کاهش دهد، بلکه در برخی بخشها، بهویژه در واردات گاز طبیعی مایع، این وابستگی عمیقتر شده است. این واقعیت، که اغلب در گفتمان عمومی نادیده گرفته میشود، پرسشهای بنیادینی درباره پایداری استراتژیهای امنیت انرژی اروپا و تأثیر آن بر معادلات قدرت منطقهای مطرح میکند.
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: در جنگهای مدرن، همیشه تصور بر این بوده است که هرچه سلاح گرانتر و پیشرفتهتر و متعلق به شرکتهای معروف و نامدار باشد، پیروزی قطعیتر خواهد بود. اما تحولات جبهه شمالی فلسطین اشغالی در ماههای اخیر، این باور قدیمی را به چالش کشیده است. جایی که ارتش رژیم صهیونیستی با داشتن پیشرفتهترین سامانههای پدافندی همچون گنبد آهنین، داوود و فلاخن و نیز جنگندههای نسل پنجم اف-۳۵ و تانکهای مرکاوا و سایر تجهیزات مدرن که در کمتر کشوری در جهان وجود دارند، در مقابل پهپادهای چندصد دلاری حزبالله لبنان عملاً درمانده شده است. اعتراف تلخ بنیامین نتانیاهو درباره ناتوانی در مقابله با این تهدید و دستور او برای تخصیص بودجهای نامحدود به منظور یافتن راهحل، نمایانگر این واقعیت است که دوران برتری محض فناوریهای گرانقیمت به پایان رسیده است.
شورای راهبردی آنلاین – یادداشت: سفر اخیر رئیسجمهور آمریکا به چین از جنبههای مختلف حائز اهمیت است؛ چرا که چین به عنوان دومین قدرت اقتصادی جهان و یک اقتصاد رو به رشد شناخته میشود. همچنین چینیها در زمینههای مختلف، از جمله بخشهای فضایی، هوش مصنوعی و صنایع نظامی در حال پیشرفت هستند؛ به گونهای که در بخش نظامی، در حالی که پیشتر فاقد ناو هواپیمابر بودند، اکنون سومین ناو هواپیمابر خود را در اختیار دارند. از سوی دیگر، آمریکا به عنوان یک ابرقدرت، چین را همواره به عنوان رقیب خود نگریسته است و اکنون نیز به عنوان رقیب خود میبیند.
علی اکبر اسدی – هیئت علمی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات فرهنگی
در حالی که تهران و واشنگتن، اختلافات و تنشهای شدیدی را در دورههای مختلف تجربه کردهاند، اما در دوره دوم ریاست جمهوری ترامپ، تنشهای بین دو طرف تا سرحد وقوع جنگی تمام عیار و گسترده بین دو کشور به وخامت گرائیده است.
تشدید تنشهای ایران و آمریکا، نه تنها به مساله اصلی سیاست خارجی آمریکا و امنیت ملی ایران تبدیل شده، بلکه به ایجاد نگرانیهای گسترده و عمیق برای تمامی بازیگران منطقهای از جمله کشورهای عربی خلیج فارس انجامیده است. این کشورها به دلیل آسیبپذیری بالا و برخورداری از موقعیتی خاص در روابط ایران و آمریکا، با شرایط و گزینههای دشوار و پیچیدهای روبرو شدهاند.
رویکرد عربستان به تشدید تنشهای ایران و آمریکا
عربستان سعودی به عنوان بازیگر محوری در شورای همکاری خلیج فارس، با تغییرات مهمی در عرصههای داخلی و سیاست خارجی در طول سالهای اخیر مواجه بوده و این تغییرات انتخابهای راهبردی ریاض در برابر تنشها و منازعات بین ایران و آمریکا را در مقایسه با موارد مشابه در دورههای قبل، بسیار حساس و پرمخاطره ساخته است.
در دوره اول ترامپ، دولت عربستان به صورت علنی در کنار دولت آمریکا قرار داشت و با سیاست فشار حداکثری واشنگتن در برابر تهران همراهی میکرد، اما در دوره جدید، رهبران سعودی در پی ایفای نقشهای متفاوت و اتخاذ راهبردهای جدیدی هستند که با پیچیدگیها و چالشهای مهمی روبروست.
عربستان سعودی به رغم تلاش برای حفظ شراکت راهبردی با آمریکا و برخورداری از حمایتها و ضمانتهای نظامی و امنیتی واشنگتن از جمله با تقویت همکاریهای همهجانبه و اعطای امتیازات اقتصادی با دولت ترامپ، خواستار همسویی و همکاری حداکثری با واشنگتن در برخی تحولات منطقهای و از جمله تقابل و انجام عملیات نظامی علیه ایران نیست.
عدم تمایل به عادیسازی روابط با رژیم اسرائیل در قالب توافق ابراهیم، عدم همکاری با آمریکا در عملیات نظامی علیه صنعا و همچنین رویکردهای متفاوت در خصوص جنگ غزه و مخالفت با سیاستهای توسعهطلبانه رژیم اسرائیل در منطقه، از جمله مواردی است که نشانگر تفاوت ادارکی و برخی اختلافات ریاض با دولت ترامپ در مسایل منطقهای است.
تلاشهای ریاض برای جلوگیری از وقوع جنگ
مقامات عربستان در مواضع اعلامی بر مخالفت با جنگ تاکید و در گفتگو با مقامات ایرانی عنوان داشتهاند که اجازه نمیدهند از خاک این کشور برای تجاوز به ایران استفاده شود. در سطح راهبردی، دولت عربستان سعودی تلاشهایی جدی برای جلوگیری از وقوع جنگ و حل و فصل اختلافات ایران و آمریکا با رویکردهای دیپلماتیک دنبال کرده است.
مقامات عربستان به میانجیگریهایی در این خصوص مبادرت ورزیده و مهمتر از همه به مقامات آمریکا درخصوص تبعات مخرب هرگونه جنگ احتمالی برای منطقه هشدار دادهاند. با تشدید تنشها، رهبران سعودی رایزنیها و گفتگوهای خود را با دولتهای مختلف منطقه افزایش داده و با مقامات دولت ترامپ نیز در ارتباطی جدی بودهاند.
در واقع، عربستان در کنار برخی دیگر از دولتهای منطقه مانند ترکیه، قطر و عمان به انتقال نگرانیها و اعمال فشارهایی بر دولت ترامپ پرداختهاند تا گزینه نظامی را به نفع گزینه دیپلماتیک در اولویتهای پایینتری قرار دهد.
این تلاشها که در شکلگیری دور جدیدی از مذاکرات بین ایران و آمریکا در مسقط در 17 بهمن ماه اثرگذار بوده است، این امیدواری را در عربستان سعودی افزایش داده تا دیپلماسی بر جنگ غلبه و از بیثباتی و منازعات منطقهای بیشتر جلوگیری کند.
با این حال به نظر میرسد ارتباطات و گفتگوهای مقامات سعودی با آمریکاییها به جلوگیری از وقوع جنگ محدود نیست و احتمالا برخی گزینهها و راهکارها برای کاهش خسارتهای هرگونه جنگ احتمالی و انجام برخی هماهنگیها و همکاریها در این خصوص را نیز شامل شده است. به عبارتی هر چند اولویت اصلی عربستان جلوگیری از جنگ بین ایران و آمریکاست، اما با توجه به عدم قطعیتها و چالشهای جدی پیشرو برای موفقیت دیپلماسی، مقامات سعودی خود را برای سناریوهای نظامی نیز آماده میکنند تا در صورت وقوع منازعه با خسارتهای حداقلی امنیتی و اقتصادی مواجه شوند.
عوامل تغییر راهبردهای سیاست خارجی عربستان
چندین تحول بزرگ و عامل مهم به تغییر نقش و راهبردهای سیاست خارجی عربستان در منطقه در سالهای اخیر و به خصوص در مورد منازعه ایران و امریکا منجر شده است. نخستین مساله به محوریت دادن برنامه چشمانداز 2030 با هدف توسعه اقتصاد غیرنفتی مربوط میشود که پیشبرد آن مستلزم حفظ ثبات و امنیت منطقهای و برکنار ماندن از منازعاتی است که روند توسعه اقتصادی را به شدت تحت تاثیر قرار میدهد.
دومین موضوع، آسیبپذیری بالای اقتصاد عربستان و تاسیسات انرژی و صتعتی آن در برابر هر گونه جنگ فراگیر منطقهای در شرایطی است که این کشور در خصوص اثربخشی و کارآمدی بالای سامانههای دفاعی خود و سطح آمادگی آمریکا برای دفاع از متحدین خود در برابر منازعات احتمالی تردید دارد.
مساله سوم به نگرانیهای عربستان از تبعات جنگ و تضعیف ایران برای توازن قدرت منطقهای در وضعیتی مربوط است که رژیم اسرائیل قصد دارد با سیاستهای توسعهطلبانه و جنگطلبانه به قدرتی هژمون در منطقه تبدیل شود و با رویکردهای تهدیدآمیز و ابزارهای قدرت خود، به کنترل کشورهای دیگری مانند عربستان نیز بپردازد.
چهارمین عامل به این نگرانی مربوط است که چشمانداز روشنی در خصوص وضعیت ایران در شرایط بعد از منازعه احتمالی با آمریکا وجود ندارد و سناریوهایی مانند هرج و مرج و تغییر رژیم سیاسی یا حتی تجزیه ایران به معنی شکلگیری حوزه جدیدی از بحران در مرزهای شمالی این کشور است که میتواند دورهای طولانی از بیثباتی و ناامنی در منطقه را باعث شده و در نتیجه امنیت ملی و ثبات اقتصادی حاشیه جنوبی خلیج فارس را نیز متاثر سازد.
0 Comments