امیر عباسی خوشکار – دانشجوی دکترای روابط بین الملل دانشگاه تهران

نبی الله ابراهیمی استادیار گروه روابط بین الملل دانشگاه تربیت مدرس است. وی در این کتاب در پی پاسخ به مساله چگونگی ارتباط امنیت خاورمیانه با امنیت جهانی، این فرضیه را مطرح می کند: “گفتمان اسلام سیاسی رادیکال (نوسلفی) به منزله شبکه ای جهانی و دارای وابستگی متقابل به تهدیدی جهانی تبدیل شده که جهانی شدن امنیت خاورمیانه را در پی داشته است.” (ابراهیمی،1392: 246)

نویسنده کتاب در نقد آثار قبلی ادعا دارد که آثار پژوهشی گذشته امنیت را در خاورمیانه از منظر بیرونی دیده اند و وی قصد دارد آن را از منظر داخلی و درون منطقه ای و در ابعاد هویتی و مذهبی ببیند. (همان،23)

کتاب نوسلفی گری و جهانی شدن امنیت خاورمیانه در سه بخش نوشته شده و هر یک از آنها دارای فصول متعددی است. نویسنده کتاب در بخش اول با عنوان چارچوب نظری دین در روابط بین الملل در قالب دو فصل ضمن انتقاد از جریان اصلی و مادی‌گرای نظری روابط بین الملل ادعا دارد که برای فهم بهتر تحولات هویت محور و معنامحور دولت‌ها و گروه‌های بنیادگرا در خاورمیانه بایستی به نظریه های معناگرا مانند سازه‌انگاری که ضمن تبیین ابعاد هویتی بازیگران حاضر در صحنه خاورمیانه به بازیگران مهم غیردولتی در آن می پردازند توجه نمود. (همان،41) نویسنده کتاب برای دخالت دادن عامل دین، هویت و اعتقاد در تحولات امنیتی خاورمیانه از نظریه سازه انگاری و مفهوم “امنیتی شدن” در مکتب کپنهاگ استفاده نموده است. (همان،56)

بخش دوم کتاب با عنوان “اسرائیل، نفت، تروریسم و جهانی شدن امنیت خاورمیانه” در سه فصل نوشته شده است. ابراهیمی در این فصل سه عامل بحران ارضی در مناطق اشغالی، وجود نفت و گاز در خاورمیانه و نیاز غرب به آن و نضج و شکل گیری گفتمان‌های هویتی تروریستی جهادی در خاورمیانه را از دلایل مهم تداوم و بالا گرفتن بحران‌های امنیتی در خاورمیانه می داند. ایده “سرزمین بدون مردم برای مردمی بدون سرزمین”، حمایت غرب از اسراییل و معرفی اسلام به عنوان معضل امنیتی در خاورمیانه توسط اسراییل در رسانه‌های غربی از جمله مواردی است که نویسنده کتاب آنها را در تداوم بحران امنیتی در خاورمیانه و دخالت قدرت های بزرگ در آن سهیم می داند. (همان،90-82)

ابراهیمی با ذکر آماری از منابع غربی نفت را عاملی جهت امنیتی شدن خاورمیانه به حساب می آورد. در این بخش آورده شده است که غرب تا سال 2020 نیاز نفتی اش به خاورمیانه بیش از 40 درصد می رسد و متحدان شرقی، اروپا و آمریکا مانند چین و ژاپن نیز از ذخایر نفتی منطقه خاورمیانه انتظارات زیادی دارند؛ لذا این منطقه در معادلات امنیتی غرب جایگاه مهمی را از آن خود ساخته است. (همان،115-109) در کنار عوامل مذکور، رشد اسلام گرایی بنیادگرای جهادی برای مقابله با غرب از جمله دلایل دیگری است که در کنار دو دلیل ذکر شده به امنیتی شدن خاورمیانه منجر شده است.

در بخش سوم تحت عنوان گفتمان اسلام سیاسی سلفی و جهانی شدن امنیت خاورمیانه در چارچوب پنج فصل به دلایل و ابعاد جهانی شدن امنیت خاورمیانه با محوریت گروه‌‌های نوسلفی جهادی پرداخته شده است. نویسنده، اسلام سیاسی را در تقابل با غرب می داند و بر این باور است که اسلام سیاسی با ارایه تفسیری انقلابی از اسلام به تقابل و مقابله با غرب پرداخته است. وی در پیگیری ریشه های سلفی گری دو شخصیت مهم این جریان، سید قطب و عبدالسلام فرج، با برجستگی مفهوم جهاد می پردازد.

نویسنده کتاب، القاعده را در قالب اسلام سیاسی رادیکال (نوسلفی) نماینده برجسته این شق از گفتمان اسلامی می داند. (همان،196-193) در چارچوب تعامل اسلام سیاسی رادیکال جهادی و جهانی شدن امنیت خاورمیانه، آسیب‌پذیری و حساسیت امنیتی غرب در تعامل با گروه‌های جهادی برجستگی خاصی در استدلال‌های ابراهیمی دارد.

استفاده سلفی ها از شبکه‌های مجازی جهانی برای گسترش عقاید افراطی و طراحی عملیات انتحاری و دستگیری اعضای آنها در کشورهایی مانند نروژ و آلمان و آمریکا از جمله دلایلی است که نویسنده در جهانی بودن امنیت خاورمیانه به آنها استناد می کند. (همان،238)

حادثه 11 سپتامبر 2001، جنگ 1991 و 2003 عراق و قطعنامه های شورای امنیت بر ضدتروریسم که نگاه خود را عمدتا به خاورمیانه دارد، مثال‌های دیگری از جهانی بودن امنیت در خاورمیانه در کتاب ذکر شده است. (همان،278-271)

در بخش نتیجه گیری کتاب، نویسنده به تحولات بیداری اسلامی اشاره کرده و در آن درباره ناکامی نیروهای معتدل سلفی در مصر و اوج‌گیری و رادیکال‌تر شدن نیروها و گروه‌های بنیادگرا و خشونت طلب در لیبی، سوریه و عراق نکاتی را مورد اشاره قرار داده است.

در بعد نقد شکلی کتاب می توان به طرح جلد کتاب، صفحه بندی و غلط های تایپی نکاتی را بیان نمود. در هر سه شاخص گفته شده کتاب دارای نکات مثبت فراوانی است؛ از جمله می توان به ذکر اصطلاحات انگلیسی در پاورقی هر صفحه اشاره کرد. از منظر غلط های تایپی کتاب دارای حداقل اشتباهات تایپی است. عدم استفاده از جدول و نمودار را می توان از جمله نقاط ضعف شکلی کتاب عنوان نمود.

استفاده ابراهیمی از منابع عربی می تواند یکی از نقاط قوت کتاب باشد. اما تکیه بیش از حد بر منابع اینترنتی و اخبار و گزارش های فاقد تحلیل عمیق به ژرفای بهره گیری از منابع دست اول و مهم که بایستی در هر اثر پژوهشی گنجانده شوند، آسیب‌ها و نقص های ارجاع دهی و منبع یابی وارد آورده است.

در بحث نقد محتوایی کتاب ذکر چند مورد به صورت خلاصه بیان می شود.

1-نویسنده کتاب با وجود ادعای مطرح‌شده در مقدمه مبنی بر بررسی امنیت در خاورمیانه از منظر درون منطقه‌ای و هویتی- اعتقادی، در تبیین و اثبات ادعای خود با ناکامی روبه رو بوده است. در همین چارچوب در بعد روش شناسی، ابراهیمی شاخص های تحلیلی سازه‌انگار را در تبیین مورد مطالعاتی خود یعنی هویت‌یابی جریان های جهادی نوسلفی در خاورمیانه با عدم بهره گیری از باریک‌بینی‌های این نظریه و کاربست دقیق و کامل آن و تنها در حد بیان نظری سطحی در ابتدای کتاب از آن استفاده کرده است.

منابع مورد استفاده نویسنده کتاب نوسلفی گری و جهانی شدن امنیت خاورمیانه عمدتا غربی و مربوط به دغدغه‌های اروپایی‌ها و آمریکایی‌ها از امنیتی کردن اسلام سیاسی و تهدید نیروهای ضدسیستمی است. نگاه ابراهیمی به منابع داخلی شکل دهنده به هویت خشونت طلب جهادی، اندک و در حد ذکر چند مورد از بنیان‌گذاران سلفی گری در تاریخ اسلام بوده است. نگاه از برون با دیدگاه غرب محورانه در تمامی سطور کتاب برجسته است.

2-پدیده داعش مورد جالب و مهمی است از نقش اثرگذار دولت های رادیکال منطقه خاورمیانه و مواضع دوگانه غرب در برخورد و حمایت از گروه‌های خشونت طلب جهادی. این گروه ها با استفاده از منابع تسلیحاتی و مالی محور عربی-غربی تجهیز می شوند و به بقای خود ادامه می دهند. رادیکال های سلفی در سوریه، عراق، لبنان و پاکستان نمونه های برجسته ای از حمایت و اثرگذاری دولت ها در بهره برداری از گروه های تروریستی برای تضعیف دولت های رقیب و انجام جنگ های نیابتی در خاورمیانه است. تحلیل و چارچوب تبیینی ابراهیمی در این کتاب جایگاه دولت های حامی و تقویت کننده نیروهای رادیکال را دست کم و ناچیز می شمارد.

به نظر نگارنده این نوشتار، کتاب نوسلفی‌گری و جهانی شدن امنیت خاورمیانه با وجود ایده مهم و تازه ای که در بردارد به دلیل عدم استفاده مناسب از نظریه سازه انگاری و ضعف در گردآوری منابع دست اول و بومی و نادیده گرفتن نقش دولت های عربی و غربی در تقویت گروه‌های جهادی از کاستی زیادی رنج می برد. در مجموع این کتاب می تواند به عنوان متنی پژوهشی برای آغاز و مقدمه ای جهت مطالعه جامعه شناسی سیاسی گروه های رادیکال اسلام گرا در منطقه خاورمیانه برای مطالعه دانشجویان مفید و موثر واقع شود.

فهرست منابع

• ابراهیمی،نبی الله،1392،نوسلفی گری و جهانی شدن امنیت خاورمیانه،چاپ سوم،تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.
• مشیرزاده،حمیرا و ابراهیمی، نبی الله، 1390، تحول در مفاهیم روابط بین الملل (مجموعه مقالات)، تهران: پژوهشکده مطالعات راهبردی.