دکتر سمیر پوری و دکتر ماریون مسمر در یادداشتی که در سایت اندیشکده «چتم هاوس» منتشر شد، نوشتند: این پیمان از نظر پویاییِ امنیت منطقه‌ای میان آسیای جنوبی و خاورمیانه اهمیت زیادی دارد و بازتابی است از محیطِ راهبردی که به شکل روزافزون چندقطبی شده است و در آن کشورها برای مقابله با ناامنی رو‌به‌افزایش، با تنوع‌بخشی به شرکای امنیتی خود، نوعی موازنهٔ جدید ایجاد می‌کنند.

واکنش به تهدیدهای منطقه‌ای

عربستان از زمان استقلال پاکستان، عمدتاً روابطی گرم با اسلام‌آباد داشته است. این امر تا حدودی بازتابی از همگرایی‌های ایدئولوژیک میان اکثریت سنی‌مذهب دو کشور است.

اعلام رسمی ارتقای روابط امنیتی با پاکستان در این مقطع زمانی، بیانگر نگرانی ریاض از تهدیدهای منطقه‌ای اطرافش است.

این توافق در بحبوحه افزایش تنش‌ها در خاورمیانه و ۹ روز پس از حمله هوایی اسرائیل به دوحه که تیم مذاکره‌کننده حماس را هدف گرفته بود، اعلام شد. این اعلام می‌تواند نشانه‌ای از نگرانی فزاینده عربستان در این باره باشد که تضمین‌های امنیتی غیررسمی آمریکا به متحدانش در خلیج فارس تا چه اندازه قابل اتکاست. چنین نگرانی‌هایی احتمالاً پس از واکنش ملایم دولت ترامپ به حمله اسرائیل به دوحه شدت یافته است؛ آن‌هم با وجود اینکه قطر از متحدان نزدیک واشنگتن و میزبان نیروهای آمریکایی در پایگاه العدید است.

اعتماد عربستان به آینده روابط راهبردی با واشنگتن احتمالاً با شکست در دستیابی به یک پیمان دفاعی سعودی–آمریکایی تضعیف شده است؛ توافقی که ریاض مدت‌ها در پی آن بود اما نتیجه‌ای نگرفت. این در حالی است که سعودی‌ها در سفر رسمی دونالد ترامپ در ماه مه، برخوردی گرم با او داشتند و آمریکا در همان سفر چندین توافق دفاعی را با عربستان، قطر و امارات اعلام کرد.

از این منظر، پیمان جدید با پاکستان می‌تواند تلاشی از سوی ریاض برای ارسال پیامی هشدارآمیز به واشنگتن و تقویت اهرم فشار خود در گفت‌وگوهای دفاعی آینده باشد.

بازدارندگی گسترده

پیمان دفاعی عربستان–پاکستان همچنین اهمیت گسترده‌تری برای نحوه اجرای بازدارندگی توسط دولت‌ها در سراسر جهان دارد.

بازدارندگی را می‌توان به دو صورت اعمال کرد:

• بازدارندگی مستقیم، یعنی جلوگیری از حمله به سرزمین و دارایی‌های خود کشور.
• بازدارندگی گسترده‌تر، یعنی بازداشتن دشمن از حمله به متحدان یا شرکای یک کشور.

نمونه شاخص بازدارندگی گسترش‌یافته، پیمان ناتو است؛ جایی که سه کشور دارای سلاح هسته‌ای به دفاع متقابل از ۳۲ عضو این ائتلاف متعهدند. این پیمان عملاً چتر بازدارندگی هسته‌ای آمریکا را برای تمام اعضای ناتو فراهم کرده است. زرادخانه هسته‌ای بریتانیا نیز در خدمت این راهبرد قرار دارد، در حالی که فرانسه به‌طور سنتی سلاح‌های هسته‌ای خود را صرفاً برای بازدارندگی ملی نگه داشته است (هرچند این موضع ممکن است در حال تغییر باشد).

آمریکا خارج از ناتو نیز دارای شراکت‌های امنیتی دوجانبه‌ای است که بازدارندگی هسته‌ای خود را به متحدانش در منطقه اقیانوس آرام، از جمله کره جنوبی، ژاپن و استرالیا، گسترش می‌دهد. یکی از ویژگی‌های بنیادین نظم امنیتی پس از سال ۱۹۴۵، حضور سلاح‌های هسته‌ای آمریکا در اروپا و تضمین حمایت هسته‌ای از متحدان آسیایی بدون استقرار فیزیکی سلاح‌ها بوده است.

به‌جز آمریکا، موارد معدودی وجود دارد که کشورهای دارای سلاح هسته‌ای، به‌طور رسمی بازدارندگی گسترش‌یافته را به متحدان فاقد سلاح پیشنهاد دهند. روسیه و بلاروس چنین رابطه‌ای دارند و مسکو از سال ۲۰۲۳ تعدادی سلاح هسته‌ای را در خاک بلاروس مستقر کرده است.

چین نیز از سال ۱۹۶۱ با کره شمالی شراکت راهبردی داشته است، اما پس از نخستین آزمایش هسته‌ای پیونگ‌یانگ و افزایش تدریجی زرادخانه‌اش، این رابطه عملاً از چارچوب بازدارندگی گسترش‌یافته خارج شد. روسیه نیز از اکتبر ۲۰۲۴،با کره شمالی توافق دفاع متقابل دارد، اما هر دو کشور دارای سلاح هسته‌ای هستند.

چتر هسته‌ای؟

پاکستان  نخستین کشور خارج از پیمان منع گسترش سلاح‌های هسته‌ای (NPT) است که بند دفاع متقابل را با کشوری فاقد سلاح هسته‌ای امضا می‌کند. در بیانیه اعلام پیمان دفاعی عربستان–پاکستان هیچ اشاره‌ای به سلاح‌های هسته‌ای یا همکاری هسته‌ای نشده است و اسلام‌آباد رسماً چتر بازدارندگی هسته‌ای خود را به ریاض پیشنهاد نکرده است. همچنین با توجه به کوچک بودن زرادخانه‌ پاکستان و تمرکز اصلی‌اش بر رقابت راهبردی با هند، نشانه‌ای وجود ندارد که بخواهد سلاح‌های هسته‌ای خود را به عربستان منتقل کند.

زمانی که از وزیر دفاع پاکستان پرسیده شد آیا «بازدارندگی ناشی از سلاح‌های هسته‌ای پاکستان شامل حال ریاض هم می‌شود» پاسخ داد: «هرچه داریم و هر قابلیتی که در اختیار داریم، بر اساس این توافق قابل استفاده خواهد بود.» او بعداً توضیح داد که «چتر هسته‌ای در دستور کار نیست.» اما رویترز به نقل از یک مقام سعودی گفت: «این یک توافق دفاعی جامع است که تمام ابزارهای نظامی را در بر می‌گیرد.»

معنای دقیق این اظهارات برای بازدارندگی ریاض هنوز روشن نیست. عربستان پیش‌تر نیز علاقه‌اش را به توسعه ظرفیت هسته‌ای اعلام کرده بود.

بر اساس تجربه آمریکا، می‌توان دید که یک کشور هسته‌ای بدون انتقال فیزیکی سلاح‌ هم می‌تواند بازدارندگی گسترده ارائه دهد. همان‌طور که در مورد ژاپن و کره جنوبی دیده می‌شود.

آمریکا مدت‌هاست ادعا می‌کند که تضمین بازدارندگی گسترش‌یافته‌ توسط این کشور به حفظ هنجارهای منع اشاعه کمک می‌کند. اگر این رویکرد بخشی از محاسبات پاکستان و عربستان باشد، رویه‌ای جالب به وجود خواهد آمد که بر اساس آن کشوری خارج از NPT، بخشی از مفاد آن پیمان را رعایت می‌کند؛ یعنی به طور بالقوه می‌تواند ریاض را از ساخت سلاح هسته‌ای بازدارد و در عوض، آن را به سوی بازدارندگی گسترده تشویق کند.

جلوگیری از اشاعه؟

استحکام واقعی پیمان امنیتی پاکستان–عربستان هنوز مشخص نیست. فعلا معلوم نیست که این توافق فراتر از جنبه نمادین، در عمل نیز شامل تبادل اطلاعات یا همکاری بیشترخواهد شد یا نه.

در حال حاضر آمریکا روابط دوجانبه خوبی با پاکستان دارد و ممکن است تلاش کند تا با نفوذ خود، مانع از هرگونه تبادل دانش هسته‌ای میان اسلام‌آباد و ریاض شود.

اگر این پیمان دفاعی بتواند به حد کافی به عربستان اطمینان دهد که به توسعه توان هسته‌ای خود نیازی ندارد، شاید همان شبکه‌ای که در ابتدا به‌طور غیرقانونی (توسط عبدالقدیرخان) شکل گرفت، این بار به مسیری برای اطمینان و ثبات منطقه‌ای تبدیل شود.