آلیسا ملکانگی در مطلبی که شورای آتلانتیک آن را منتشر ساخت، نوشت: سیاست تهاجمی جدید ترکیه در لیبی و عقب‌نشینی راهبردی نیروهای حفتر از غرب این کشور موازنه جدیدی را در درگیری لیبی ایجاد کرده است. این امر نقطه عطف بالقوه‌ای است که می‌تواند منجر به تجدیدنظر در حمایت مصر، امارات و روسیه از ژنرال حفتر شود.

حفتر به‌تدریج حمایت داخلی و خارجی را ازدست‌داده است و هیچ فردی احتمالاً روی وی شرط‌بندی نخواهد کرد. مصر به‌عنوان همسایه لیبی که از سال 2014، حفتر را تشجیع کرده است ممکن است نقش مهم جدیدی برای حفاظت از منافع داخلی و خارجی خود در لیبی ایفا کند.

بحران لیبی چالش جدی برای ثبات داخلی و مشروعیت سیاسی مصر است. از سال 2013، جنگ لیبی به‌واسطه همگرایی راهبردی بین امارات و عربستان سعودی و حمایت آن‌ها از جنگ حفتر علیه دولت وفاق ملی مستقر در تریپولی اهمیت ژئوپلیتیکی زیادی برای قاهره داشته است. دولت وفاق ملی مستقر در تریپولی تحت حمایت ترکیه و قطر است.

عبدالفتاح سیسی، رئیس‌جمهور مصر علیرغم تلاش‌های متعدد برای نشان دادن خود به‌عنوان میانجی‌گر سیاسی در جنگ لیبی، در نشست ناکام فوریه 2017 در قاهره تمایلش را به حمایت از راه‌حل نظامی برای درگیری لیبی به نفع حفتر به‌عنوان مرد قدرتمند شرق این کشور پنهان نساخت. منطقه شرق لیبی مرکز منافع مصر و قاهره مشتاق است کنترل بر تهدیدات نامتقارن در امتداد مرز 1115 کیلومتری که دو کشور را از هم جدا می‌کند در دست گیرد.

مصر در چند سال گذشته اقدامات امنیتی متعددی همچون استقرار ارتش در مأموریت ضد تروریستی و انجام مانور نظامی گسترده به نام رعد 24 در منطقه غرب کشور نزدیک ایست بازرسی شهرک السلوم برای حفاظت از مرز پرمنفذ و جلوگیری از ورود جهادی‌ها از شرق لیبی به داخل مصر انجام داده است.

تمرکز ویژه‌بر حفاظت از صحرای سینا به‌عنوان ناحیه راهبردی وجود دارد که گروه ولایت سینا وابسته به داعش به این منطقه بارها حمله کرده است.

از دیدگاه قاهره، تسری خشونت به خاک مصر می‌تواند همگرایی خطرناک منافع با گروه‌های اخوان‌المسلمین ایجاد کند که هم در بخش شرقی لیبی و هم در بخش صحرای غربی مصر حضور دارند. صحرای غربی مصر برای فهم دیدگاه مشابه سیسی و حفتر مهم است که از حیث ایدئولوژیکی پروژه سیاسی برای مقابله با گروه‌های جهادی و نهضت اخوان‌المسلمین دارند که هر دو، نهضت یادشده را تهدید وجودی قلمداد می‌کنند. مخالفت با گروه اخوان‌المسلمین بهانه‌ای به دست حفتر داد تا به دولت وفاق ملی حمله کند.

لیبی به یکی از میدان‌های موقعیت پیچیده‌ای تبدیل شده است که مبارزه قطبی با گروه‌های جهادی و اسلام سیاسی تنش‌ها بین عربستان سعودی و امارات از یک‌سو و ترکیه و قطر به‌عنوان حامیان کنشگری اسلام‌گرایان سیاسی در سوی دیگر را تقویت کرده است.

اما تحولات اخیر لیبی خطر ناپایدارسازی موضع مصر را به همراه دارد. قاهره از وابستگی‌اش به عربستان سعودی و امارات رنج می‌برد. حمایت مالی کشورهای عربی خلیج‌فارس برای ثبات مصر، به‌ویژه در دوره همه‌گیری ویروس کرونا حیاتی است که نظام بهداشت و درمان آن را متأثر ساخته است. از سوی دیگر عدم چابکی و عدم تیزهوشی دیپلماتیک عربستان سعودی و امارات در قضیه لیبی باعث بی‌حوصلگی مصر شده است.

بعلاوه، افزایش تنش مصر با ترکیه در حال حاضر به‌عنوان مصمم‌ترین حامی دولت وفاق ملی مستقر در تریپولی، بازی لیبی را پیچیده‌تر ساخته است. این تقابل و تضادها ناشی از مناسبات وخیم این دو کشور است. ترکیه و مصر در مسیر تقابل در کثرتی از مسائل سیاسی و اقتصادی همچون حمایت ترکیه از اسلام سیاسی و اختلافات ژئواقتصادی در شرق مدیترانه قرار دارند.

تشکیل مجمع گازی شرق مدیترانه با حمایت زیاد سیسی نه‌تنها ریسک کاهش اهمیت خط لوله گاز ترانس آناتولی و خط لوله استریم ترکیه را به همراه دارد، بلکه آنکارا را در پروژه‌های سرمایه‌گذاری استخراج در شرق مدیترانه به حاشیه خواهد راند. اردوغان مطابق معمول به‌شدت به این خطر واکنش نشان داد. ترکیه در نوامبر 2019، با دولت وفاق ملی لیبی در خصوص منطقه انحصاری اقتصادی در شرق مدیترانه به توافق رسید و مقررات بین‌المللی در خصوص تعیین حدود آب‌های ملی را نقض کرد. متعاقب این امر و دو ماه بعد آنکارا تصمیم گرفت از جنگ نیروهای دولت وفاق ملی با نیروهای حفتر حمایت کند. تصمیم قاهره به منزوی ساختن ترکیه باعث شد تا آنکارا موضع رادیکال اتخاذ کرده، رقابت ژئوپلیتیکی در لیبی را کلید زده و موجب گردید تا ترکیه در هر سطحی نه‌فقط در بخش انرژی نسبت به تحولات لیبی واکنش نشان دهد.

مناسبات متشنج بین حفتر و سیسی مسائل و موضوعات مصر را در لیبی پیچیده‌تر ساخته است که لیبی را میدانی برای تائید راهبردی و ژئوپلیتیکی خود قلمداد می‌کند.

شکست نیروهای حفتر در وطیه و ترهونه و دیگر ناکامی‌های وی در جنگ داخلی با دولت وفاق ملی دلایل دیگری نیز دارد.

اول اینکه مصر از عملیات نیروهای حفتر در غرب لیبی راضی نیست. دوم اینکه دولت سیسی نسبت به ارتباطات تاکتیکی حفتر با کشورهای عربی خلیج‌فارس خشمگین است. نکته آخر اینکه نگرش ابهام‌آلود حفتر چهره مصر را در همسایگی راهبردی تضعیف می‌سازد.

چه انتظاری می‌توانیم از درگیری لیبی داشته باشیم؟ تحرکات اخیر روسیه در لیبی و ابتکارهای مصر و قرارداد چند میلیارد دلاری ایتالیا برای فروش تسلیحات می‌تواند پیچیدگی درگیری لیبی را بیشتر نماید. البته مسکو ترجیح می‌دهد در جنگ لیبی زیاد درگیر نشود، اما نمی‌تواند اجازه دهد شرایط به شکست کامل حفتر منجر شود. اگر راهبرد کرملین حصول دست برتر در میانجی‌گری از موضع قدرت برای چانه‌زنی با ترکیه باشد، حفتر می‌تواند به وثیقه مذاکراتی فراتر از پویایی داخلی لیبی تبدیل شود.