کامیل لونز در یادداشتی که وب سایت مؤسسه بین‌المللی مطالعات استراتژیک آن را منتشر کرد، نوشت: طی پنج سال گذشته، کشورهای حوزه خلیج (فارس) برای ایجاد تعادل به دلیل عقب نشینی ظاهری آمریکا از این منطقه و همگام سازی منافع اقتصادی با منافع راهبردی، فعالانه به بهبود روابط خود با روسیه و چین پرداخته اند. دیدارهای سطح بالا، موافقت‌نامه‌های اقتصادی و پیام‌های سیاسی قوی، جلوه‌ای از روابط آن‌ها بوده است.

سیاست‌های بیش فعال کشورهای خلیج (فارس) در تعمیق روابط سیاسی و اقتصادی خود با چین موجب نگرانی واشنگتن از کاهش نفوذ آمریکا در این منطقه شده است. به همین ترتیب، کشورهای حوزه خلیج (فارس) از طریق ائتلاف اوپک پلاس و همچنین، به واسطه خرید تسلیحات و مصالحه در مورد مسائل منطقه‌ای نظیر سوریه، همکاری خود با روسیه را نیز افزایش داده اند.

با این حال، تحولات سال 2020 ممکن است یک بررسی واقع بینانه از این روابط را آشکار کند. شکست اخیر ائتلاف اوپک پلاس و جنگ تمام عیار قیمت نفت بین روسیه و عربستان سعودی، تفاوت‌های ساختاری و دیرینه بین منافع روسیه و چشم انداز بلندمدت کشورهای حوزه خلیج (فارس) را به نمایش گذاشت. اگرچه بعید است که تنش‌های جاری به قطع این روابط منجر شود، اما اختلافات موجود را آشکار می‌سازد.

 

عمق تعهدات اقتصادی چین تا کجاست؟

تاکنون، بحران کروناویروس، علیرغم تاثیر نامطلوب بر اقتصادهای کشورهای حوزه خلیج (فارس)، ظاهرا باعث تحکیم روابط چین با شرکای آن در خلیج (فارس) شده است. کشورهای حوزه خلیج (فارس)، به‌ویژه امارات، در مورد بحران کووید-19 با چین به طور لفظی اظهار همبستگی کرده اند. همچنین، سقوط فعلی قیمت نفت ممکن است سهم کشورهای خلیج (فارس) در بازار آسیا را افزایش دهد. چین هم به نوبه خود با ارسال لوازم و اقلام پزشکی به کشورهای آسیب دیده در سراسر جهان، از جمله ایران، عراق، عمان و کویت، در چند هفته گذشته خود را به عنوان مهم‌ترین تامین کننده کالاهای عمومی به تصویر کشیده است.

با این حال، تاثیر بلندمدت بحران کروناویروس بر تعهدات اقتصادی چین در خاورمیانه احتمالا پشت این نمایش کوتاه‌مدت همبستگی پنهان مانده است. همچنین، تلاش کشورهای خلیج (فارس) برای حفظ چین و جلب توجه آن، بیانگر عدم اطمینان عمیق از حفظ روابطی است که به نظر آن‌ها هنوز شکننده است.

سکوت چین در واکنش به تشدید تنش‌ها بین ایران و آمریکا در اواخر 2019 و اوایل 2020 به کشورهای حوزه خلیج (فارس) خاطرنشان کرد که علیرغم منافع اقتصادی فزاینده، چین نه می‌خواهد و نه می‌تواند نقش امنیتی و سیاسی اساسی در منطقه ایفا کند. در خصوص تمایل پکن به ایفای نقش امنیتی فعال، کارشناسان و مقامات چین بر این حقیقت تاکید می‌کنند که خاورمیانه منطقه‌ای پیچیده بوده و جزو تمایلات اصلی سیاست خارجی چین نیست و این کشور تمایلی به مداخله بیش‌تر در آن ندارد. اواخر 2019، هنگامی که تنش‌ها با ایران تشدید شده و تهدید اختلال در تجارت نفت منطقه و مسیرهای دریایی پیش آمد، برخی مقامات حوزه خلیج (فارس) بیم آن داشتند که بی‌ثباتی بیش‌تر ممکن است چین را از تعمیق روابط با این منطقه منصرف کند. اکنون بحران کروناویروس چالش دیگری، البته این بار اقتصادی، بر آن افزوده است.

 

اشتیاق کشورهای خلیج (فارس) در کمک به چین

بحران کووید-19 به روابط تجاری و به‌هم پیوستگی جهان پایان نداد، اما آسیب‌پذیری‌های قدرت اقتصادی چین را آشکار ساخت. این امر برای کشورهای خلیج (فارس) اهمیتی حیاتی دارد، چراکه پیروی آن‌ها از مسیر اقتصادی چین –از صادرات انرژی و ترافیک خطوط هوایی گرفته تا موقعیت شان به عنوان قطب تجاری جهان و شرکای طرح جاده و کمربند – به‌طور چشمگیری افزایش یافته است.

نگرانی کشورهای خلیج (فارس) این است که بحران‌های پی در پی، چین را به تمرکز اولویت‌ها بر پیرامون خویش سوق دهد. در بحبوحه بحران کروناویروس، امارات در حمایت از پکن، پرسروصدا بوده است. این صداهای همبستگی مورد استقبال گرم پکن قرار گرفته و در بحث رسانه‌ها و رسانه‌های اجتماعی چین به خوبی به آن پرداخته شده است.

 

آیا چین می‌تواند در برابر وسوسه نفت ارزان مقاومت کند؟

بازار نفت حوزه دیگری است که کشورهای حوزه خلیج (فارس) برای جلب توجه چین به سختی تلاش می‌کنند. با توجه به جنگ قیمت نفت با روسیه، تولید کنندگان نفت در حوزه خلیج (فارس) به سهم بیش‌تر در بازار آسیا امید بسته اند. اما این راهبرد احتمالا طبق انتظارات پیش نخواهد رفت. ایجاد تنوع در منابع انرژی راهبرد دیرینه پکن بوده و بعید است که این سیاست به‌طور بلندمدت تغییر کند، هرچند که این کشور ممکن است مقداری از نفت ارزان عربستان را ذخیره سازد.

به‌طور کلی، بحران‌هایی نظیر تشدید تنش با ایران، کووید-19 و جنگ جاری قیمت نفت، اهمیت راهبردی متنوع‌سازی منابع انرژی و سرمایه‌گذاری در تولید داخلی را برای چین آشکار ساخته است. اقدامات اخیر چین در ارسال حمایت‌های پزشکی به سراسر جهان در پاسخ به بحران کووید-19، راهی برای بهبود وجهه جهانی خود با هزینه‌ای نسبتا کم بوده و نشانه تعهدات عمیق نیست. همچنین، به نظر می‌رسد که در زمان سختی، کشورهای خلیج (فارس) تمایل بیشتری برای جلب نظر چین داشته اند اما برعکس آن صادق نیست. اگرچه بعید است که بحران بهداشتی جاری تغییری اساسی در روابط چین-کشورهای خلیج (فارس) ایجاد کند، اما شکنندگی و عدم تقارن آن را آشکار ساخته است.