ریکارد سودر در مطلبی که موسسه پژوهش‌های بین‌المللی صلح استکهلم منتشر ساخت، نوشت: در جریان کنفرانس امنیتی مونیخ در سال گذشته، ینس استولتنبرگ، دبیر کل ناتو موضوع مواجهه با فضای امنیتی به شدت نامعلوم و غیرقابل پیش‌بینی را مطرح کرد. وی که از دیدگاه ناتو در کنفرانس یادشده سخنرانی می‌کرد بر این عقیده بود که اگرچه متحدان غربی و اعضای ناتو در بسیاری از مسائل و موضوعات ازجمله تغییرات اقلیمی اختلاف‌نظر دارند، ولی ضرورت دارد در کنار هم باشند.

صرف‌نظر از اینکه دبیرکل ناتو تغییرات اقلیمی را بخشی از فضای امنیتی نامعلوم قلمداد می‌کند یا خیر، ناتو توجه فزاینده خود را معطوف به این مسئله کرده است.

 

نوسازی اتحاد

در دسامبر 2019، رهبران 29 کشور عضو ناتو در لندن گرد هم آمدند تا هفتادمین سالگرد تأسیس سازمان یادشده را جشن بگیرند. در دوره‌ای که بحث‌وجدل، جنجال‌های زیاد و اختلاف‌نظرهای جدی میان اعضا وجود دارد، نشست یادشده فرصتی برای اعضا فراهم ساخت تا فرصت‌ها و چالش‌های پیش‌رو را مورد بررسی قرار دهند. با توجه به اینکه سران کشورهای عضو ناتو، دستاوردهای گذشته را جشن گرفته و بر تعیین افق‌های جدید متمرکز شدند، این سازمان تلاش کرد تا نشان دهد که اتحاد یادشده همچنان متناسب با جهان متغیر کنونی به‌پیش می‌رود.

ینس استولتنبرگ، دبیرکل ناتو در اوایل سال 2019، به هنگام اعلام خبر مربوط به برگزاری هفتادمین نشست سالگرد تأسیس این سازمان در انگلیس تأکید کرد که ناتو باید برای ایمن نگه‌داشتن نزدیک به یک میلیارد جمعیت خود توسعه یابد.

این پیام به‌عنوان موضوع اصلی هفتادمین نشست سالگرد تأسیس ناتو در انگلیس انتخاب شد: تعامل و نوسازی اتحاد.

در نشست یادشده بن والاس، وزیر دفاع انگلیس ادعا کرد که ناتو همیشه مطابق با چالش‌های مبتلابه، خود را ارتقا بخشیده است.

انطباق‌پذیری مستمر ناتو، آن را به بزرگ‌ترین اتحاد دفاعی جهان تبدیل ساخته است. ناتو برای اینکه همگام با سنت‌هایش باشد باید همچنان مطابق با چالش‌های پیش‌رو ارتقا یابد و یکی از این چالش‌های عمده تغییرات اقلیمی است.

 

امنیت اقلیمی امروز در ناتو

تغییرات زیست‌محیطی از زمان تشکیل کمیته چالش‌های جامعه مدرن در سال 1969 در دستور کار این کمیته قرار داشته است. این کمیته ابتدا بر شرایط فیزیکی متغیری که نیروهای مسلح در آن عملیات انجام می‌دهند و کاهش پیامدهای زیان‌بار زیست‌محیطی متمرکز بوده است. اخیراً، ناتو تأثیرات جانبی تغییرات اقلیمی بر امنیت بین‌المللی را شناسایی کرده است.

در سال 2010، تغییرات اقلیمی با مفهوم راهبردی برای دفاع و امنیت اعضای ناتو در این سازمان نهادینه شد. این مفهوم در پی تشریح این امر است که چگونه تغییرات زیست‌محیطی و آب و هوایی آینده امنیت محیط‌زیست را شکل خواهد داد و چه تأثیر و پیامد قابل‌توجهی برای ناتو خواهد داشت.

در سال 2014، در اعلامیه تغییرات اقلیمی نشست ولز، کمبود آب و افزایش نیاز به انرژی به‌عنوان عوامل برهم زننده امنیت در آینده شناسایی شد. مدتی کوتاه بعدازآن، مجمع پارلمانی ناتو قطعنامه‌ای را تصویب کرد که در این قطعنامه تغییرات اقلیمی به‌عنوان یک تشدیدکننده تهدید شناسایی شد و بر ضرورت تقویت مقاومت تأکید شد.

تمایل فزاینده‌ای در ناتو برای بحث و بررسی واکنش‌ها به خطرهای مربوط به تغییرات اقلیمی وجود دارد، اما معلوم نیست که ناتو چگونه و بر اساس چه ظرفیتی اقدام خواهد کرد. در طول 20 سال گذشته، سازمان‌های بین‌الدولی همچون اتحادیه اروپا و اتحادیه جنوب شرق آسیا موسوم به آ. سه. آن، پیامدهای امنیتی تغییرات اقلیمی را شناسایی کرده و در حکمرانی امنیت اقلیمی درگیر شده‌اند. همین‌طور، سازمان‌های نظامی به‌صورت هدفمند به تأثیرات تغییرات اقلیمی پرداخته و راهبردهایی برای رسیدگی به پیامدهای امنیتی آن تدوین کرده‌اند.

ناتو علیرغم پذیرش تأثیرات جانبی و منفی تغییرات اقلیمی به‌طور آشکارا در این مباحث مشارکت نکرده است. در آمریکا، رابطه بین تغییرات اقلیمی و امنیت عمدتاً به‌عنوان خطرهای سرزمینی تصور می‌شود، درحالی‌که این مباحث و بررسی‌ها در آلمان بر افراد تمرکز دارد. از سوی دیگر در ترکیه تغییرات اقلیمی در چارچوب مباحث امنیتی پرداخته نمی‌شود. بدیهی است که فهم چگونگی ارتباط بین تغییرات اقلیمی و امنیت در ناتو متفاوت است.

همین‌طور، ابتکارها و راهبردها در زمینه خطرهای امنیتی مرتبط با اقلیم معمولاً در سطح ملی اجرا شده است. نروژ ظرفیت عملیاتی خود را در قطب شمال تقویت کرده است. اسپانیا واحد نظامی اضطراری برای ارائه خدمات امدادی به هنگام بروز بلایا تشکیل داده است و انگلیس اهداف کیفی برای کاهش گازهای گلخانه‌ای تعیین کرده است.

وقتی‌که موضوع تغییرات اقلیمی در سطح ناتو مطرح می‌شود، نخست‌وزیر نروژ بر اهمیت کاهش آثار تغییرات یادشده تأکید می‌کند و عضوی دیگر، نظر متفاوتی در این خصوص طرح می‌نماید. دبیرکل ناتو بر لزوم توجه بیشتر به این مسئله فراتر از بحث کلامی تأکید کرد؛ اما دیدگاه‌های متفاوت اعضای ناتو موجب گردیده تا این سازمان صدای واحد یا اقدام هماهنگی در زمینه موضوعات مربوط به تغییرات اقلیمی نداشته باشد.

 

دهه‌های پیش‌رو

تغییرات اقلیمی امنیت محیط‌زیست را شکل می‌دهد که مستلزم ایده‌ها و پاسخ‌های جدید است. دشوار است که بیان داشت ناتو باید چه سیاست مشخصی را دنبال کند، اما نکته مشخص این است که ناتو باید نقش خود را در مواجهه با تغییرات اقلیمی مشخص سازد.

ناتو برای تعیین نقش خود در مواجهه با تغییرات اقلیمی می‌تواند همکاری و تشریک مساعی با دیگر کنشگران و شرکا همچون اتحادیه اروپا و سازمان ملل را تسهیل نماید. بعلاوه، ناتو باید ابعاد اقلیمی را به کارکرد موجود خود تبدیل سازد.

ده سال پیش ناتو شناسایی کرد که فضای امنیتی نوین شامل مجموعه‌ای از چالش‌های گسترده و روبه تغییر است. ناتو در سال 2019، هفتادمین سالگرد تأسیس خود را به‌عنوان کنشگر ثبات در قلمرو یورو – آتلانتیک و با اعتبار پایدار به‌عنوان اتحاد بانفوذ در انگلیس جشن گرفت. البته چنانچه قرار باشد ناتو سهم و کمک خود را به جهان ایمن‌تر در دهه‌های پیش‌رو بپردازد، باید رهیافت‌های مشخصی جهت مقابله با چالش‌های فزاینده ناشی از تغییرات اقلیمی تدوین کند.