کوروش فخرطاولی – کارشناس مسائل آفریقا

ماجرا از این قرار است که عمر البشیر تقریبا به همان شیوه ای که خودش در سال 1989 در سودان به قدرت رسید، به ترک آن مجبور شد. آنچه در ظاهر اتفاق افتاد کودتای درون حکومتی ارتش و نیروهای امنیتی بود که از حاکم سی ساله کشور درخواست کردند در برابر موج اعتراضات مردمی مقاومت نکند و قدرت را به آنها بسپارد. شورای نظامی با حضور دوستان چند ده ساله بشیر راه اندازی شد و خودش را دوسال در راس قدرت اعلام کرد و تمام؛ ” صفر به جای صفر”! این به هیچ وجه دستاوردی نبود که مردم کارد به استخوان رسیده از فشار هزینه های زندگی و خفقان در سودان کوچک شده به ویژه بعد از تشکیل سودان جنوبی در سال 2011 ، انتظارش را داشتند. این مردم به همین دلیل منع عبور و مرور شبانه را نادیده گرفتند و در غیاب رهبران مستحکم در میان احزاب و گروه های مخالف یا حتی جامعه مدنی، تلاش ناامیدانه دیگری را برای حرکت به سوی آینده ای متفاوت- شاید با گام نهادن در خلاء- اما در هر صورت با امید کنار گذاشتن نظام سی ساله دوره البشیر از مدیریت کشور، آغاز کردند.

بر این اساس روند تحولات سودان در آینده نزدیک و میان مدت به دو عامل اصلی بستگی دارد که در نهایت به عقیده راقم این سطور در بستر کنش و واکنش این دو عامل، شرایطی که در آن ساز و کار لازم برای ادامه حیات سودان در وضعیتی تازه فراهم آید، مهیا می شود. یکی از این دو عامل قطعا مردم سودان هستند که بعد از دو تکه شدن سودان و از دست دادن بیش از 75 درصد منابع نفتی و زمین های حاصلخیز کشاورزی به نفع سودان جنوبی، و البته در چنبره مدیریت فاجعه بار و مفسده انگیز کشور، جان به لب شده و به میدان آمده اند.

عامل دوم نظامیان سودان هستند که واکنش آنها به اعتراضات مردمی، تغییرات را رقم می زند. سه ماه اعتراضات مردمی در نهایت در هفته گذشته، استعفای البشیر را در پی داشت و با ادامه اعتراضات علیه شورای نظامی جایگزین البشیر، بویژه از طریق نادیده گرفتن حکومت نظامی، به استعفای رئیس شورای نظامی و تعیین رئیس جدید در هیات بازرس کل نیروهای مسلح سودان، عبد الفتاح عبد الرحمن البرهان، انجامید؛ اتفاقی که البته باعث خاموش شدن اعتراضات نشد و در نتیجه، رئیس جدید شورای نظامی با لغو حکومت نظامی و آزادسازی بازداشت شدگان از تشکیل دولت غیر نظامی با همکاری اپوزیسیون خبر داد. در این میان استعفای رئیس سازمان اطلاعات سودان، صلاح قوش، نیز در همین بازه 48 ساعته از راه رسید که از وی به عنوان ” مجری تغییر” نظام خارطوم یاد می شود.

صلاح قوش همان کسی است که در حاشیه کنفرانس امنیتی مونیخ در فوریه گذشته با رئیس موساد ملاقات داشت و بعید نیست با صحنه گردانی عربستان و امارات و مصر، و در هماهنگی با سرویس های اطلاعاتی اسرائیل، وی در روزها و هفته های آینده به عنوان یکی از چهره های اصلی برای مدیریت دوره انتقالی به صحنه بیاید. سناریوی مورد نظر کشورهای صاحب نفوذ منطقه اعم از مصر و عربستان و امارات، که نگران منافع داخلی و منطقه ای خودشان هستند، نوعی بازآرایی قدرت به شیوه ” مصر سیسی ” است؛ بر این اساس، با توجه به ضعف احزاب مخالف در سودان و بی اعتباری نسبی آنها نزد مردم^۱، شورای نظامی می کوشد با دادن امتیازات پی در پی به معترضان، ضمن خالی کردن خیابان ها از مردم – که در میان مدت انتظار می رود بدون رهبری مشخص چهره های سیاسی یا جامعه مدنی دچار فرسایش شوند^۲– شرایط را برای روی کار آوردن دولتی موقت تحت حمایت پدرخوانده های پولدار اعم از ریاض و ابوظبی فراهم آورد.

در گام بعدی پدرخوانده های یادشده می توانند با تزریق میلیاردی دلار به پیکره نحیف اقتصاد سودان- همچون مصر ماه های آغازین حاکمیت ژنرال سیسی-، مشروعیت بخشی به حکومت انتقالی را پی گیرند تا زمینه را برای روی کار آوردن مهره های نزدیک به خودشان در انتخاباتی در آینده نزدیک مهیا سازند. چنین مهره ای می تواند هم از دستگاه نظامی و امنیتی باشد- مانند صلاح قوش، رئیس مستعفی دستگاه اطلاعاتی قدرتمند سودان- یا از احزاب مخالف بیاید – مانند صادق المهدی رهبر حزب الامه که در سال های اخیر به ریاض و ابوظبی نزدیکتر شده است-؛ در عین حال نباید فراموش کرد که رئیس جدید شورای نظامی سودان، فرمانده نیروهای سودانی در ائتلاف عربستان علیه یمن است و طبعا روابط نزدیکی با ریاض دارد. در صورت تحقق این سناریو، نظام البشیر بدون البشیر در سودان ادامه می یابد.

برای درک اهمیت مشکلات اقتصادی به عنوان اصلی ترین ریشه اعتراضات کافی است به گفته های صادق المهدی رهبر حزب الامه، یکی از ریشه دار ترین احزاب کشور و یکی از سیاستمداران نسبتا دارای وزن در چند دهه اخیر در سودان، توجه کرد که همین جمعه در مصاحبه با اسکای نیوز عربی گفت ” جامعه سودان با شماری از چالش ها رو به روست. در طول سه دهه وضعیتی پیش آمد که می توان آن را ویرانی جامعه توصیف کرد. اقتصاد از هم فروپاشید، فقر گسترش و بیکاری افزایش یافت و مناقشات مسلحانه در همه جای کشوربر پا و زیرساخت های تولیدی ویران شد. پس از نابودی نظام فعلی، جامعه سودان متوجه خواهد شد که در نتیجه سیاست های نادرست در طول سی سال گذشته، اوضاع بسیار وخیم است. جامعه سودان با همه این چالش ها رو به رو خواهد شد. مردم سودان باید خود را برای گذران دوره ای دشوار آماده کنند.”

واقعیت این است که بر اساس گزارش سازمان ملل در سال 2016، نزدیک به نیمی از سودانی ها از فقر رنج می بردند. قیمت مایحتاج عمومی در سودان در دوره بعد از تجزیه کشور (2011)، ۶۰ درصد افزایش یافته و براساس گزارش‌های رسمی دولتی، میانگین نرخ تورم در اواخر سال 2018 بالغ بر 70 درصد شد و بهای نان از یک پوند سودانی به ۳ پوند رسید، ضمن اینکه ارزش برابری پول سودان در مقابل دلار آمریکا کاهش یافت.

مدیریت این وضعیت فاجعه بار بدون پول های سعودی و اماراتی غیر ممکن به نظر می رسد و اگر سناریوی محتمل دولت انتقالی با صحنه گردانی ریاض و قاهره و ابوظبی، متحقق شود، رضایت خاطر کشورهای منطقه به ویژه مصر همسایه بزرگ سودان، و البته ” جامعه بین الملل” که این روزها در بهترین حالت فقط در بوق ” خویشتن داری” می دمد، فراهم می شود؛ واقعیت این است که اگر چنین سناریویی به نتیجه نرسد، سودان مستعد جنگ داخلی بین طرف های مختلف، می تواند برای امنیت منطقه ای خطرناک باشد؛ فراموش نکنیم که هنوز جدایی طلبی دارفور در غرب و تنش های مرزی در جنوب با سودان جنوبی بر سر منابع انرژی ادامه دارد و البته حدود سی هزار شبه نظامی ” جنجاوی” تحت فرمان سران نظامی در خارطوم آماده هر گونه جانفشانی اند؛ تقابل محرزی نیز میان فرماندهان عالیرتبه ارتش سودان، و افسران میانی وجود دارد که در صورت ناکامی فرآیند حکومت انتقالی می تواند بحران زا باشد.

در شرایطی که جامعه جهانی و البته کشورهای منطقه از شروع جدی موج دوم قیام ها در کشورهای عربی ( بهار عربی 2) نگرانند و تحولات چند ماهه اخیر سودان و الجزایر و لیبی نیز مزید بر علت شده است^۳ بی شک باید انتظار داشت قدرت های منطقه ای و جامعه بین الملل و به طور اخص برخی اعضای دایم شورای امنیت مانند فرانسه و روسیه، مداخله های پنهان و آشکار بیشتری در شکل دهی روند انتقال قدرت در ماه های آتی ایفا کنند.

۱- تقریبا تمام بیش از بیست حزب سودان در دولت البشیر حاضر بوده اند.

۲- به شکلی منتظره، جامعه مدنی مصر از نزدیک تحولات سودان را رصد می کند. کم نیستند فعالان دیروز میدان تحریر قاهره که در شبکه های اجتماعی به معترضان سودانی یاد می دهند مطالبات شان را تا روی کار آمدن دولتی برخاسته از مردم ادامه دهند و اجازه ندهند مانند مصر انقلاب مردم به مصادره نظامیان درآید. با این حال در غیاب رهبری فکری و لجستیکی نزد احزاب مخالف و جامعه مدنی سودان، برای پیشبرد چنین مطالباتی از یک سو، و تلاش آشکار و پنهان قدرت های منطقه ای برای هدایت تحولات به سوی ثبات مورد نظرشان، دستیابی به هدف تشکیل حکومت عاری از “رژیم البشیر” دور از ذهن می نماید. وضعیتی که به شکلی دیگر در الجزایر نیز مشاهده می شود.

۳- موضوعی که کارشناسان نظامی – اطلاعاتی روسی از سال 2015 به آن توجه کردند و در این راستا حتی مشاورانی را برای پیشگیری و مدیریت اوضاع به کشورهای مختلف آفریقایی از جمله همین سودان اعزام کردند. رجوع شود به: https://www.ifri.org/fr/espace-media/lifri-medias/kremlin-utilise-machine-etatique-operer-retour-afrique